مقدمه
منبع اصلی روغنهای نباتی در دنیا دانه های گیاهی روغنی می باشند، این دانـه هـا اغلـب شـناختهشده و صرفاً جهت روغن کشی کاشت و برداشت می گردند. از مهمترین دانه های روغنی میتوان ازدانه کنجد، آفتابگردان، بادام، زیتون، هسته خرما، بذر چای، انگور و سویا نام برد. سالانه سطح بسیاروسیعی از زمینهای کشاورزی زیر کشت انواع این دانه ها قرار می گیرد و برخی کشورها از صـادراتدانه های روغن درآمد زیادی را عاید خود می کنند. منابع دیگری نیز برای روغن های نبـاتی وجـوددارند که کمتر شناخته شده اند، این دانه ها اغلب محصول فرعی دیگر کارخانجات هستند. مـواردیاز قبیل جوانه ذرت، سبوس، برنج، دانه گوجه فرنگی، دانـه مرکبـات و صـیفی جـات از ایـن دسـته می باشند، لذا بسیار ارزان بوده و به سادگی در دسـترس هـستند. در کـشور مـا دانـههـای روغنـیشناخته شده کمتر مورد توجه کشاورزان قرار گرفته ان د و به دلایل مختلف، تولید این دانه ها بـسیارکمتر از میزان مورد نیاز تا حد خودکفایی می باشد[1]. چربیها و روغنها ترکیبـاتی نـامحلول در آباز منشا حیوانی یا گیاهی هستند. چربیها و روغنهای خوراکی که معمـولاً لیپیـدهای غـذایی نامیـده می شوند عمدتاً از تری گلیسریدها (تری اسیل گلیسرول ها) ساخته شده اند کـه شـامل اسـترهایگلیسرول و اسیدهای چرب هستند. ویژگیهای فیزیکی چربیها و روغنهای طبیعـی بـر حـسب نـوعاسیدهای چرب تشکیل دهنده تغییر می کند[2].
مصرف سرانه روغن در کشور ما کمتر از میانگین مصرف سرانه کـشورهای توسـعه یافتـه اسـت و ازآنجا که روغن یکی از ضروری ترین مواد مورد نیاز بدن مـی باشـد نیـاز بـه افـزایش مـصرف سـرانهاحساس می گردد. قدرت خرید از مهمترین عوامل میزان مصرف می باشد کـه در ایـران نـسبتاً کـماست، عامل دیگر میزان تولید داخلی روغن می باشد که در صورت افزایش تولید مـی تـوان مـصرفسرانه را به نسبت افزایش داد[3].
روغـن آفتـابگردان ماننـد بـسیاری دیگـر از روغنهـای نبـاتی بـه طـور عمـده از اسـیدهای چـرب(fattyacids) تشکیل شده که مهمترین آنها عبارتند از [4]:
اسید لینولئیک (74%- 48) اسید اولئیک (40%- 14) اسید پالمتیک (9%- 4) اسید استئاریک (7%- 1) این روغن عموماً در مقایسه با اکثر روغنهای نباتی یک روغن پر ارزش محسوب می شود کـه دلیـلآن روشن بودن رنگ، طعم ملایم، نقطه دود بالا، بالا بودن میزان اسید لینولئیـک و عـاری بـودن ازاسید لینولنیک می باشد.
به طور کلی، اسیدهای چرب غیراشباع اولئیک و لینولئیک حـدود 90% کـل اسـیدهای چـرب آن وبقیه را اسیدهای چرب اشباع پالمتیک و استئاریک تشکیل می دهند. نسبت اولئیـک بـه لینولئیـکمتغیر و بستگی به درجه حرارت هوا در محل کشت و ژنتیک آن دارد، به طوریکه در هوای خنک ترحدود 75-60 درصد آنرا اسید لینولئیک تشکیل می دهد که آفتابگردان تولیدی کانادا و آمریکا اینخصوصیات را دارند. سه نوع روغن آفتابگردان تولید می شود که شامل: روغن با اسید لینولئیک بالا،روغن با اسید اولئیک بالا و متوسط می باشد به نحوی که نوع اول حـداقل 69% اسـ ید لینولئیـک و نوع دوم حداقل 82% اسید اولئیک دارد. بالا بودن اسیدهای چرب غیراشباع روغن آفتابگردان از نظرتغذیه ای یک مزیت ویژه است[4].
روش کار و تحقیق
در فصل اول این تحقیق به معرفی دانه های روغنی آفتابگردان، سویا، بذرچای و گلرنگ که معمـولاًدر بیشترکا رخانجات روغنکشی ایران مورد استفاده قرار می گیرند پرداخته و سپس به طور اجمـالیدر مورد سیالات فوق بحرانی، کاربردها، ویژگیها، خواص فیزیکی و همچنین مزایای آنها در مقایـسهبا حلالهای معمول بحث می شود.
در فصل دوم روشهای معمول مدلسازی استخراج روغنهای نباتی به کمک سیالات فوق بحرانی مانندمدل هسته کوچک شونده و روش سلولهای سالم و شکسته مورد مطالعه قرارگرفته است به طوریکـهدر مورد هر مدل فرضیات و برخی از کارهای انجام شده توسـط گروههـای مختلـف پژوهـشگران درسالهای اخیر به همراه روابط مورد استفاده به منظور انجام مدلسازی بررسی گردیده است.
در فصل سوم، تحقیق انجام شده در مورد این کار جهت مدلسازی استخراج روغن دانه آفتابگردان بهکمک دی اکسیدکربن فوق بحرانی آورده شـده اسـت، همچنـین روابـط مـورد اسـتفاده بـه منظـورمحاسبه پارامترهای موردنیاز در مدلسازی و معادلات موازنه جرم بر روی سیال و ذره جامد به همراهشرایط اولیه و مرزی آنها معرفی گردیده است. در پایان این فصل نیز به آزمایش انجام شـده توسـطروش سوکسله در استخراج روغن آفتابگردان با هگزان و داده های بدست آمده از آن پرداختـه شـدهاست.
در فصل چهارم نتایج بدست آمده از مدلسازی و آزمایش سوکسله بررسی می شود بـه طوریکـه اثـرپارامترهای میزان جریان، دما، فشار و اندازه ذره بر روی بازدهی در دقیقه 80 (جایی که نفوذپذیریکنترل کننده است) و در پایان زمان استخراج مورد مطالعه قرارگرفته است. همچنین رفتـار غلظـتروغن در ذره جامد و حلال در لایه های مختلف بستر بررسی گردیده و در پایان بـه مقایـسه نتـایجبدست آمده از مدلسازی استخراج روغن از دانه های استوانه ای و کروی پرداختـه و پیـشنهاداتی درمورد این کار داده شده است.

فهرست مطالب

چکیده ………………………………………………………………………………………………………………………..1
مقدمه ………………………………………………………………………………………………………………………2
روش کار و تحقیق…………………………………………………………………………………………………………..4

فصل اول : دانه های روغنی گیاهی و سیالات فوق بحرانی …………………………….5

1-1- هدف……………………………………………………………………………………………………………………6
1-2- منابع روغنهای گیاهی شناخته شده ………………………………………………………………………………6
1-2-1- روغن دانه آفتابگردان ……………………………………………………………………………………………….7
1-2-2- روغن سویا…………………………………………………………………………………………………………12
1-2-3- روغن بذرچای ……………………………………………………………………………………………………..13
1-2-4- روغن گلرنگ ……………………………………………………………………………………………………….15
1-3- مروری بر سیالات فوق بحرانی …………………………………………………………………………………….17
1-3-1- تعریف و تاریخچه …………………………………………………………………………………………………..17
1-3-2- خصوصیات و مزایای یک سیال فوق بحرانی ……………………………………………………………………..19

فصل دوم : مروری بر پژوهشهای انجام شده …………………………………………………25

2-1- مدل هسته کوچک شونده …………………………………………………………………………………………….27
2-2- مدل سلولهای شکسته و سالم ………………………………………………………………………………………36

فصل سوم : مدلسازی و آزمایش استخراج روغن آفتابگردان ………………………………..44

3-1- معادلات موازنه جرم در روش هسته کوچک شونده ………………………………………………………………….45
3-2- پارامترهای موردنیاز برای حل معادلات موازنه جرم …………………………………………………………………..48
1-3-2- چگالی سیال فوق بحرانی ………………………………………………………………………………………….48
2-3-2- ویسکوزیته سیال فوق بحرانی ………………………………………………………………………………………50
3-3-2- ضریب نفوذ مولکولی …………………………………………………………………………………………………52
4-3-2- وزن مولکولی روغن آفتابگردان ……………………………………………………………………………………..52
5-3-2- ضریب نفوذ مؤثر در بستر و جامد ………………………………………………………………………………….53
6-3-2- ضریب انتقال جرم در بستر و ذره جامد …………………………………………………………………………..53
7-3-2- ضریب پراکندگی محوری ……………………………………………………………………………………………56
8-3-2- سطح ویژه بستر و سطح ویژه دانه …………………………………………………………………………………57
3-3- روش آزمایش و فرآیند روغنکشی به کمک هگزان …………………………………………………………………….59

فصل چهارم : بحث و نتایج …………………………………………………………………………65

4-1- تأثیر دما و فشار بر پارامترهای به کاررفته در موازنه جرم …………………………………………………………..66
4-2- تأثیر پارامترهای مختلف بر بازدهی استخراج ………………………………………………………………………….66
الف_ اثر میزان جریان حلال ……………………………………………………………………………………………………66
‌ب_ اثر دما ………………………………………………………………………………………………………………………69
‌ج_ اثر فشار …………………………………………………………………………………………………………………….74
‌د_ اثر اندازه ذره …………………………………………………………………………………………………………………77
4-3- بررسی رفتار غلظت روغن در داخل ذره جامد و حلال ……………………………………………………………….80
4-4- مقایسه رفتار و میزان استخراج روغن میان دانه های استوانه ای و کروی ……………………………………….82
منابع……………………………………………………………………………………………………………………………..89
چکیده انگلیسی ………………………………………………………………………………………………………………93
فهرست جداول
جدول1-1- منابع اصلی روغنهای نباتی و مقدار روغن موجود در آنها ………………………………………………………6
جدول1-2- مشخصات اسیدهای مهم تشکیل دهنده روغن آفتابگردان………………………………………………….. 11
جدول1-3- ترکیب درصد اسیدهای چرب روغن آفتابگردان……………………………………………………………………11
جدول1-4- ویژگیهای فیزیکی- شیمیایی روغن آفتابگردان ………………………………………………………………….12
جدول1-5- ترکیب درصد مواد تشکیل دهنده دانه سویا خشک………………………………………………………………12
جدول 1-6- ترکیب درصد اسیدهای چرب روغن سویا ………………………………………………………………………13
جدول 1-7- خصوصیات انواع روغن بذرچای……………………………………………………………………………………14
جدول 1-8- ویژگیهای فیزیکی- شیمیایی روغن گلرنگ……………………………………………………………………..15
جدول 1-9- ترکیب درصد اسیدهای چرب روغن گلرنگ………………………………………………………………………16
جدول 1-10- مقایسه خصوصیات گاز و مایع با سیالات فوق بحرانی………………………………………………………. 19
جدول 1-11- برخی از خواص فیزیکی دی اکسیدکربن ……………………………………………………………………… 24
جدول 1-12- قابلیت حلالیت دی اکسیدکربن در آب در فشارجزئی atm1 ا………………………………………………….24
جدول 2-1- مقایسه بازدهی نتایج آزمایشگاهی و مدلسازی برای گیاهان گوناگون با استفاده از روش SCM …ا……… 30
جدول 2-2- غلظت تعادلی روغن دردانه های مختلف گیاهی در 2SC-CO.. ا………………………………………………..43
جدول 2-3- مقایسه مقادیر بدست آمده از مدلسازی با مقادیر پیشنهادشده توسط هرگروه از محققان……………….. 43
جدول 3-1- مقایسه مقادیر چگالی بدست آمده توسط Salgin با داده های محاسبه شده در این تحقیق ………………………………………………………………………………………………………………………………………..50
جدول 3-2- مقایسه مقادیر ویسکوزیته محاسبه شده با داده های بدست آمده توسط Roy et.al…ا…………………….51
جدول 3-3- درصد جرمی متوسط و وزن مولکولی اسیدهای چرب موجود در روغن آفتابگردان ……………………………. 53
جدول 3-4- مقادیر پیشنهادشده برای ض……………………………………………………………………………………… . 55
جدول 3-5- پارامترهای موردنیاز به منظور مدلسازی در دماها و فشارهای مختلف برای دانه استوانه ای ……………… 58
جدول 3-6- مشخصات فیزیکی هگزان ……………………………………………………………………………………………. 60
جدول 3-7- داده های آزمایشگاهی استخراج روغن به روش سوکسله برای دانه های به قطر 18/2-1/0 میلیمتر ……… 62
جدول 4-1- تغییرات بازدهی استخراج روغن براساس تغییرات میزان جریان حلال……………………………………………..68
جدول 4-2- تغییرات بازدهی مطلوب در 80 دقیقه پس از شروع استخراج با تغییرات میزان جریان حلال…………………….69
جدول 4-3- تغییرات بازدهی مطلوب در 80 دقیقه پس از شروع استخراج با تغییرات دما و فشار ………………………….. 77
جدول 4-4- تغییرات بازدهی استخراج روغن براساس تغییرات اندازه ذره………………………………………………………. 79
جدول 4-5- تغییرات بازدهی مطلوب در 80 دقیقه پس از شروع استخراج با تغییرات اندازه دانه……………………………. 79
جدول 4-6- میزان بازدهی استخراج روغن با تغییرات جریان حلال در دانه های کروی ……………………………………….83
جدول 4-7- پارامترهای موردنیاز به منظور مدلسازی در دماها و فشارهای مختلف برای دانه کروی…………………………84
جدول 4-8- پارامترهای موردنیاز به منظور مدلسازی در دماها و فشارهای مختلف برای دانه استوانه ای ………………….85
جدول 4-9- مقادیر بازدهی استخراج روغن از دانه کروی با تغییر اندازه ذره جامد در MPa ،313 K40.ا……………………..86

فهرست اشکال

شکل 1-1- دیاگرام فازی و نقطه سه گانه دی اکسید کربن ………………………………………………………………….23
شکل 3-1- شمایی از دستگاه استخراج به روش سوکسله …………………………………………………………………. 63
شکل 3-2- درصد استخراج روغن با هگزان بر حسب زمان……………………………………………………………………. 63
شکل 3-3- بازدهی استخراج به روش سوکسله بر حسب زمان ……………………………………………………………. 63
شکل 3-4- لگاریتم بازدهی استخراج به روش سوکسله بر حسب لگاریتم زمان …………………………………………….63
شکل 3-5- میزان روغن استخراج شده به روش سوکسله بر حسب زمان ……………………………………………………64
شکل 4-1- اثر میزان جریان حلال بر میزان بازدهی مدل استخراج روغن آفتابگردان ……………………………………….. 68
شکل 4-2- اثر میزان جریان حلال بر میزان باز دهی مطلوب روغن آفتابگردان………………………………………………. 68
شکل 4-3- اثر دما بر میزان بازدهی مدل استخراج روغن آفتابگردان در فشار 20 مگا پاسکال…………………………… 70
شکل 4-4- اثر دما بر میزان بازدهی مدل استخراج روغن آفتابگردان در فشار 30 مگا پاسکال…………………………… 70
7شکل 4-5- اثر دما بر میزان بازدهی مدل استخراج روغن آفتابگردان در فشار 40 مگا پاسکال…………………………..70
شکل 4-6- اثر دما بر میزان بازدهی مدل استخراج روغن آفتابگردان در فشار 50 مگا پاسکال ……………………………71
شکل 4-7- اثر دما بر میزان بازدهی مدل استخراج روغن آفتابگردان در فشار 60 مگا پاسکال ……………………………71
شکل 4-8- اثر دما بر میزان بازدهی مطلوب استخراج روغن آفتابگردان در فشار 20 مگاپاسکال …………………………72
شکل 4-9- اثر دما بر میزان بازدهی مطلوب استخراج روغن آفتابگردان در فشار 30 مگاپاسکال ………………………….72
شکل 4-10- اثر دما بر میزان بازدهی مطلوب استخراج روغن آفتابگردان در فشار 40 مگاپاسکال ………………………..72
شکل 4-11- اثر دما بر میزان بازدهی مطلوب استخراج روغن آفتابگردان در فشار 50 مگاپاسکال ………………………..73
شکل 4-12- اثر دما بر میزان بازدهی مطلوب استخراج روغن آفتابگردان در فشار 60 مگاپاسکال……………………….. 73
شکل 4-13- اثر فشار بر میزان بازدهی مدل استخراج روغن آفتابگردان در دمای313 کلوین ……………………………..75
شکل 4-14- اثر فشار بر میزان بازدهی مدل استخراج روغن آفتابگردان در دمای333 کلوین…………………………….. 75
شکل 4-15- اثر فشار بر میزان بازدهی مدل استخراج روغن آفتابگردان در دمای353 کلوین………………………………75
شکل 4-16- اثر فشار بر میزان بازدهی مطلوب استخراج روغن آفتابگردان در دمای 313 کلوین…………………………76
شکل 4-17- اثر فشار بر میزان بازدهی مطلوب استخراج روغن آفتابگردان در دمای 333 کلوین…………………………76
شکل 4-18- اثر فشار بر میزان بازدهی مطلوب استخراج روغن آفتابگردان در دمای 353 کلوین…………………………77
شکل 4-19- اثر اندازه ذرات بر میزان بازدهی مدل استخراج روغن آفتابگردان ……………………………………………..78
شکل 4-20- اثر اندازه ذرات بر میزان بازدهی مطلوب استخراج روغن آفتابگردان…………………………………………..79
شکل 4-21- تغییرات غلظت روغن داخل ذره جامد در لایه های مختلف بستر …………………………………………….80
شکل 4-22- تغییرات غلظت حلال در لایه های مختلف بستر………………………………………………………………..81
شکل 4-23- بازدهی استخراج روغن آفتابگردان از دانه های کروی شکل با تغییر میزان جریان حلال……………………..82
شکل 4-24- بازدهی مطلوب استخراج روغن آفتابگردان از دانه های کروی شکل با تغییر میزان جریان حلال ……………83
شکل 4-25- بازدهی استخراج روغن آفتابگردان از دانه های کروی شکل با تغییر اندازه ذره جامد………………………. 86
شکل 4-26- بازدهی مطلوب استخراج روغن آفتابگردان از دانه های کروی شکل با تغییر اندازه ذره جامد……………….. 86

فصل اول
1-1- هدف
در این پایان نامـه، مدلـسازی اسـتخراج روغـن دانـه آفتـابگردان بـا اسـتفاده از دی اکـسید کـربن فوق بحرانی بر روی دانه های گونه گرگـان در دماهـایK 353-313 و فـشارها ی MPa 60-20 بـااستفاده از مدل هسته کوچک شونده 1 انجام می شود و نتایج آن با مدل مورد نظر مقایسه می گردد .
همچنین میزان بازدهی استخراج روغن از دانه ها به کمک روش سوکسله و با استفاده از هگزان نیـزآزمایش گردیده و مقادیر هر دو روش با یکدیگر مقایسه خواهند شد.

1-2- منابع روغنهای گیاهی شناخته شده
دانههای روغنی شناخته شده درصد بالایی از تولید روغن جهان را تشکیل میدهند. این دانه ها کـهجزء گیاهان یکساله میباشند مهمترین محصولات حـاوی روغـن نبـاتی هـستند کـه در کـشاورزیجایگاه خاصی دارند. این دانههـا همچنـین دارای پـروتئین بـالا و انـواع ویتامینهـای گونـاگون نیـزمیباشند. منابع عمده شناخته شده برای تهیه روغن نباتی و میزان روغن موجود در آنهـا در جـدول1-1 آورده شده است که بیش از 95% روغنهـای خـوراکی نبـاتی را در جهـان تـشکیل مـی دهنـد
[4 و 1].
جدول 1-1- منابع اصلی روغنهای نباتی و مقدار روغن موجود در آنها
درصد روغن نام لاتین ماده حاوی روغن
18 -20 Soybean دانه سویا
26 -33 Cotton seed تخم پنبه
39 -55 Sunflower seed دانه آفتابگردان
40 -45 Rapeseed دانه شلغم روغنی
48 -50 Peanut بادام زمینی
50 -52 Palm kernel پالم (نخل روغنی)
42 -54 Sesame seed دانه کنجد
36 -65 Coconut مغز نارگیل
30 -35 Safflower seed دانه گلرنگ
12 -28 Olive seed زیتون
14 -25 grape seed هسته انگور

1- Shrinking Core Model
1-2- 1- روغن دانه آفتابگردان1
روغن آفتابگردان که در دمای اتاق به صورت مایع است از دانـههـای گـل آفتـابگردان توسـط فـشارمکانیکی (پرس) یا توسط حلال و یا ترکیبی از دو روش به دست میآید. روغن خالص و تصفیه شدهآن شفاف با رنگ نسبتاً کهربایی و بوی چربی مطبوع می باشد. ایـن روغـن حـدود 14-12 درصـد ازکل روغنهای نباتی تولید شده در جهان را تشکیل میدهد. آفتابگردان یکی از محـصولات مخـتصآمریکای شمالی است که به دلیل نیاز به زمینهای حاصلخیز جهت رشد، در آسیا و آمریکای مرکزیو جنوبی نیز کشت م یشود. این دانه احتمالاً برای اولین بار از طریق اسپانیا وارد اروپا شد و کـمکـمدر سرتاسر اروپا به عنوان یک محصول ناشناخته پخش شد تا اینکه به روسیه ( و کشورهای شورویسابق) رسید که سازگاری بسیار خوبی با شرایط آب و هوایی آنجا پیدا کرد، به طوریکه این کشور بههمراه آرژانتین مقامهای اول و دوم را در تولید ایـن روغـن دارنـد. در سـال 1860 مـیلادی کاشـت دانه های آفتابگردان با میزان روغن بالا در روسیه آغـاز شـد و بـه ایـن ترتیـب مقـدار روغـن آن از 28 درصد تا حدود 50 درصد افزایش یافت. میزان روغن موجود در دانههای آفتابگردان معمولاً بـین
39 تا 55 درصد متغیر است. در سال 86-1985 این دانه پس از سویا و هسته خرما سـومین منبـع بزرگ روغنهای نباتی در دنیا بود[5].
بالا بودن اسیدهای چرب غیر اشباع اولئیک و لینولئیـک در روغـن آفتـابگردان از نظـر تغذیـه یـکمزیت ویژه محسوب میشود. این روغن یکـی از مطبـوعتـرین روغنهـا در دنیاسـت و بـه خـوبی بـاروغنه ای نب اتی دیگـر از نظ ر ارزش ان رژی زای ی و ج ذب در ب دن رقاب ت م ی کن د. ترکیب ات غیر گلیسریدی روغن خام آفتـابگردان شـامل صـمغ هـا، هیـدروکربن هـا، رنگ دانـه هـا، اسـترول هـا،فسفاتیدها و توکوفرولها (از جمله آلفاتوکوفرول یا ویتامینE ) میباشد. این روغن منبـع خـوبی ازویتامین E بوده و میزان چربی اشباع شده در آن بسیار کم است[5].
دو نوع از معمولترین انواع روغنهای آفتابگردان، روغن با میزان اسیدلینولئیک بالا و اسیداولئیک بـالامیباشد. نوع اول، روغن مرسوم استفاده در پخـت غذاسـت کـه مقـادیر بـالایی از اسـیدهای چـرب

1- Sunflower seed oil
اساسی را که چربی با چند پیوند غیر اشباع نامیده میشود دارا میباشد. نوع دوم این روغـن شـامل80 درصد و بالاتر، از اسیدهای چرب با یک پیوند غیر اشباع می باشد. نوع جدیدتر روغن آفتـابگردانبه صورت یک هیبری د شامل اسیدلینولئیک است، این روغن مقادیر کمتری اسید چرب با یک پیونـدغیر اشباع در مقایسه با روغن دارای اسیداولئیک بالا دارد. روغن هیبری د همچنین چربی اشباع شدهکمتری نسبت به روغن با اسیدلینولئیک بالا دارا می باشد[4].
تصور میرود که عوامل دیگری به جزء ترکیب اسیدهای چرب در قابلیت اکسیداسیون دخالت دارند،از جمله این عوامل ترکیبات جزئی موجود در روغن مانند فسفاتیدها، توکوفرول ها و فلزات کمیـاباست. نسبت ویتامینE به اسید لینولئیک نقش تعیینکنندهای در قابلیت اکسیداسیون روغـن داردو در صورت کم شدن مقدار توکوفرول، پایداری آن در مقابل اکسیداسیون کم میشود در حالیکه درمورد روغن گلرنگ که از نظر ترکیب شبیه روغن آفتابگردان است به علت اینکه مقدار توکوفرول آنکمتر میباشد قابلیت نگهـداری آن نیـز کمتـر اسـت. روغـن آفتـابگردان حـدودmg/gr 770-500 توکوفرول دارد و باید توجه داشت که اصولاً مواد آنتیاکسیدان سنتزی در روغنهایی که دارای مـوادآنتیاکسیدان طبیعی مانند توکوفرول نیستند مؤثر میباشند. بنابراین علت اینکه در روغنهای تصفیهشده (ولی رنگبری نشده) آنتیاکسیدانهای مصنوعی در بهبود کیفیت مؤثر نیستند وجود توکوفرولاست در حالیکه در روغنهایی که رنگبری شدهاند به علت کاهش مقدار توکوفرول، آنتیاکـسیدانهایمصنوعی مؤثرترند[5].
استفاده اولیه روغـن آفتـابگردان بـه عنـوان روغـن سـالاد، روغـن طـبخ یـا اسـتفاده در مارگـارینمیباشد[1]. در آمریکا حدود 8 درصد یا کمتر ، از موارد استفاده روغـن آفتـابگردان بـه ایـن منظـوراختصاص داده میشود اما در کشورهای عمده تولیدکننده آفتابگردان، ایـن روغـن کـاربرد بیـشتریدارد. در مواردی از دانه های آفتابگردان پوست نکنـده شـده بـه عنـوان غـذایی ایزونیتروژنـدار بـرایحیوانات پستاندار و خوراک مرغ و خروس استفاده میشود. درصـد پـروتئین آفتـابگردان بـین 28% برای دانه های پوست نکنده شده تا 42% برای دانههایی که کاملاً پوست کنده شدهاند، متغیر اسـت.
در اروپای شرقی که روغن آفتابگردان به وفور پیدا میشود، از آن در سـاخت صـابون و دترجنـتهـااستفاده میگردد. بسیاری از رستورانها و تولیدکنندگان مواد غذایی در سرتاسر جهان جهـت عرضـهغذا و محصولات با کیفیتتر شروع به استفاده از این روغن به عنوان روغن پخت و پـز کـردهانـد بـهطوریکه این روغن قابل استفاده در شرایط دمایی بسیار بالا میباشد. روغن آفتابگردان کمک میکند که غذا برای مدت زمان طولانی تری تازه و سالم بماند[4].
همانطور که ذکر شد بیش از 90% از ترکیب روغن آفتابگردان را چهـار اسـید معـروف در روغنهـاینباتی تشکیل می دهند که در اینجا به شرح هر یک از آنها می پردازیم :

– اسیدلینولئیک1
این اسید جزء اسیدهای چرب غیر اشباع امگا- 6 محسوب میشود که به صورت (6 n )18:2 نـشانداده می شود. در واقع اسیدلینولئیک (LA ) یک اسید کربوکسیلیک با یک زنجیـر 18 کربنـی و دوپیوند دوگانه سیس میباشد. کلمه لینولئیک از اصطلاح یونانی لینون (به معنی کتان) گرفتـه شـدهاست. این روغن در لیپیـدهای غـشاهای سـلولی و در تعـدادی از روغنهـای نبـاتی همچـون روغـنآفتابگردان و روغن گلرنگ (78%) به فراوانی یافت میشود. برای استفاده کامل بـدن از ایـن روغـن،LA بای ستی ب ه اس ید گام ا- لینولئی ک تح ت ی ک واک ن ش کاتالی ستی ب ا اس تفاده از آن زیم دلتا-6- دی ساتوراز ( D6D) تبدیل گردد[4].
اسیدلینولئیک در ساخت انواع صابونها، امولسیفایرها و روغنهای سریع خشککن استفاده مـیشـ ود، واکنش احیاء آن باعث تولید الکـل لینولئیـل مـیگـردد . ایـن اسـید بـه طـور فزاینـدهای در تولیـدمحصولات بهداشتی – آرایشی به علت خواص سودمندش بر روی پوست مورد استفاده قرار میگیـرد،به طوریکه سبب حفظ رطوبت پوسـت و کـاهش جـوش صـورت مـیگـردد . روغنهـایی کـه حـاوی اسیدلینولئیک می باشند عبارتند از:
روغن دانه خشخاش، روغن گردو، روغن زیتون، روغـن خرمـا، روغـن سـویا، روغـن نارگیـل، روغـنبادام زمینی، روغن هسته انگور، روغن پسته و روغن کنجد.

1- Linoleic Acid
– اسیداولئیک1
اسیداولئیک یک اسید چرب با یـک پیونـد غیـر اشـباع از نـوع امگـا-9 بـوده و دارای یـک زنجیـره 18کربنی میباشد که در منابع حیوانی و نباتی یافت میشود. فـرم اشـباع شـده ایـن اسـید، اسـیداستئاریک میباشد. این اسید به میزان 80-50 درصد در روغن زیتـون و 20-15% در روغـن هـستهانگور و سنجد تلخ یافت می شود. احیاء این اسید منجر به تولید الکل اولئیل می گردد[4].
– اسیدپالمیتیک2
این اسید یکی از معمولترین اسیدهای چرب اشباع موجود در روغنهای نبـاتی و حیـوانی اسـت کـهدارای یک زنجیره 16 کربنی بوده و همانطور که از نامش پیداست یکی از اجزاء اصلی روغن درختانخرما (Palm) میباشد. اصطلاح پالمیتیک از کلمه فرانسوی “palmitique” به معنـی مغـزه میـوهدرخت خرما ریشه گرفته است. اسیدپالمیتیک در کره، پنیر، شیر و گوشـت بـسیار یافـت مـی شـود .
آنیون پالمیتات، ترمی است که بـه منظـور خوانـدن اسـترها و نمـکهـای اسـیدپالمیتیک اسـتفادهمیگردد. اسیدپالمیتیک اولین اسید چرب تولید شده با فرآیند لیپوژن (سنتز اسید چرب) است و ازهر یک از اسیدهای چرب با زنجیره طولانیتر میتواند تولید شود. فرآیند احیاء اسید پالمتیک باعثتولید الکل ستیل میشود. پالمیتات یک آنتیاکسیدان و یک ترکیب از ویتامینA است کـه جهـتتامین میزان ویتامین از دست رفته به علت دفع چربی از شیر کم چرب به آن افزوده می شود[4].
– اسیداستئاریک3
اسیداستئاریک یکی از انـواع مفیـد اسـیدهای چـرب اشـباع شـده اسـت کـه از برخـی از روغنهـا وچربیهای حیوانی و نباتی بدست میآید و به صورت یک جامد واکس مانند میباشد. نام ایـن اسـیداز کلمه یونانیstear به معنی چربی نهنگ گرفته شده است. از آنیون استئارات به منظـور خوانـدننمکها و استرهای آن استفاده میشود. اسید استئاریک بوسیله تصفیه چربی حیوان بـا آب در دمـا وفشار بالا آماده میشود که منجـر بـه هیـدرولیز تـریگلیـسرید مـیگـردد . ایـن اسـید همچنـین ازهیدروژناسیون برخی از روغنهای نباتی غیر اشباع نیـز تهیـه مـیشـود . اسـید اسـتئاریک در حالـتمعمول مخلوط با اسید پالمتیک میباشد اگرچه به صورت خالص نیز موجود است. این اسید یکی ازاجزاء مفید در ساخت شمع، صابون، پلاستیک، خمیرهای روغنی و مواد آرایشی است و برای محکـمساختن صابونهای که بویژه با روغنهای نباتی ساخته شده اند، کاربرد دارد. در جدول 1-2 مشخـصاته ر ی ک از ای ن اس یدها[4] و در ج داول 1-3 و 1-4 ویژگیه ای روغ ن آفت ابگردان را م شاهده می کنید[1].
جدول 1-2- مشخصات اسیدهای مهم تشکیل دهنده روغن آفتابگردان
نقطه جوش ( ° c) نقطه ذوب ( ° c) gr
دانسیته( 3 )
cm gr
جرم مولکولی( ) mol فرمول مولکولی IUPAC نام نام اسید
– -5 0/9 280/445 C18H32O2 9و12- اکتاد کا دی ائونیک اسید اسید لینولئیک
360 13-14 0/895 282/461 C18H34O2 اکتاد سنوئیک اسید اسید اولئیک
21 63-64 0/853 256/424 C16H32O2 هگزادکانوئیک اسید اسید پالمتیک
383 69/6 0/847 284/477 C18H36O2 اکتادکانوئیک اسید اسید استئاریک

جدول 1-4- ویژگی های فیزیکی- شیمیایی روغن آفتابگردان
مقدار ویژگی
0/905 – 0/925
1/466 – 1/475
144 – 110 حداکثر 2 درصد 194 – 188 حداکثر 5/1 درصد 10 چگالی ( c / 25°c°25 ) اندیس رفرکت ( c °20 ) اندیس ید اندیس اسیدی اندیس صابونی
مواد غیر قابل صابونی اندیس پراکسید
1 -2-2- روغن سویا1

روغن سویا مهمترین روغن گیاهی است که در جهان تولید میشود. این اهمیت بـه دلیـل فراوانـی،ارزانی، کیفیت خوب روغن، محصول پروتئینی جانبی و بازدهی بالای استخراج روغن مـیباشـد [6].
آمریکا بزرگترین تولید کننده روغن سویا میباشـد کـه میـزان تولیـد آن در سـال 2005 در حـدود9/83 میلیون تن بود و پس از آن کشورهای برزیل، استرالیا و آرژانتین بـه ترتیـب بـا تولیـد 7/52،
7/44 و 3/38 میلیون تن در مقامهای بعدی قرار داشتند. این روغن به دلیل داشتن مقدار زیادی اسید لینولئیک، پایداری کمی در مقابل اکسیداسیون دارد که با هیدروژناسیون جزئـی تـا حـدودیاین مشکل رفع میگردد. معمولترین روشهای استخراج این روغن، پرس هیدرولیک، پرس حلزونی واستخراج مستقیم با حلال نرمال هگزان است[1].

1-2-3- روغن بذر چای1
چای با نام علمی کاملیا سیننسیس2 گیاهی همیشه سبز است کـه در طبیعـت بـه صـورت وحـشیوجود دارد و ارتفاع آن با توجه به گونه های مختلف به شش تا هفت و گاهی نیز تاcm 12 می رسـد .
برگ چای که از نظر اقتصادی و بهرهبرداری قسمت اصلی این گیاه را تشکیل میدهد همیـشه سـبزاست و معمولاً دارای شکل کشیده، نوک تیز و کناره آن دارای دندانههای ریز بوده و برگها بـه طـورمتناوب اطراف شاخه ها قرار گرفته اند[5].
امروزه سه گونه عمده از گیاه چای در دنیا کشت می شود که عبارتند از:
1- گونه چینی : این نوع بیش از سایر انواع در مقابل سرما و خشکی مقاوم است به همین علـتدر کشورهای چین، ایران، ترکیه و کشورهای مشترک المنافع کشت میشـود . محـصول آنکم و چای حاصل کم رنگ ولی خوش عطر است.
2- گونه گرمسیری یا آسامی : این گونه را فقط در آب و هوای گرمسیری میتوان کـشت کـرد،محصول آن فراوان و چای به عمل آمده پررنگ است. این نوع چای بیشتر در شمال شـرقیهندوستان و در آفریقا کشت می شود.
3- گونه کامبوجی : از لحاظ مقاومت، میزان محصول و کیفیت حد واسـط بـین گونـه سردسـیرچینی و گرمسیر آسامی است.
نزدیک به چند دهه است که در برخی از کشورهای جهان روغن بذر چای به عنوان روغـن خـوراکیمورد پذیرش قرار گرفته است. در اوایل دهه 1990 میزان تولید روغن بذر چای در کـشور چـین درحدود 150000 تن در سال بوده که این رقم در سال 2000 به حدود 500000 تـن افـزایش یافتـهاست. خصوصیات گونه های مختلف روغن بذر چای در جدول 1-7 مشاهده می شود[5].

فصل دوم
معمـولهر دو قابلیت را با هم ندارند) بـه راحتـی بـه داخـل ماتریـسهای جامـد نفـوذ کـرده و پـس از حل کردن جزء قابل استخراج در خود، آنرا خارج میکننـد . در اسـتخراج عـلاوه بـر بـالا بـودنبازدهی فرآیند، میزان خلوص محصول نیز مورد توجه میباشد به طوریکه این موضوع در صنایعغذایی و دارویی از اهمیت خاصی برخوردار است، لذا با استفاده از این سیالات میتـوان پـس ازانجام عمل استخراج با کاهش فشار (انبساط) به راحتی محصول را از حلال جدا کرد به گونـهای کـه عـاری از آن باشـد. از اینـرو از اوایـل دهـه 80 مـیلادی از دی اکـسیدکربن فـوق بحرانـی (2SC-CO) به عنوان جایگزینی مناسب برای حلالهای هیـدروکربنی و سـمی چـون هگـزان وهیدروکربنهای کلردار استفاده کردند.
گروههای متعددی از محققان و پژوهشگران در این مدت بـرSFE دانـههـای مختلـف روغنـیمطالعه کرده و روشهای گوناگونی را برای مدلسازی استخراج ارائه نمودند. از جملـه محـصولاتکشاورزی و دانه های روغنی که با این روش استخراج شدند عبارتند از:
روغن دانه سویا [6] ، روغن مرکبات1 [10] ، روغن دانـه جوجوبـا2 [11] ، روغـن کـانولا3 [ 12] ، روغن فندق4 [13 ] ، زردچوبه5 [14 ] ، گل سنبل6 [ 15 ] ، روغـن دانـه رازیانـه7 [ 16] ، روغـنپوست پرتقال8 [ 17] ، روغن فلفل سیاه9 [ 19 و 18] ، روغن هـسته انگـور [ 21 و 20] ، روغـنبادام[22] ، روغن هسته خرما10 [ 23] ، روغن گل پونه11 [ 24] ، گل همیشه بهار12 [25] ،
گل تاج خروس1 [26] ، روغن هسته زردآلو2 [27] و گونه های مختلف Lamiaceae [28] .
از میان روش های به کار گرفته شده جهت مدلسازی استخراج روغن دانه های گیـاهی ( و از جملـهدانه آفتابگردان ) دو مدل بیش از سایر روش های دیگر مورد توجه محققـان قـرار گرفتـه اسـت کـهعبارتند از:
1- مدل هسته کوچک شونده3 یا SCM
2- مدل سلول های سالم و شکسته4 یا BIC
هر دو روش مدلسازی در سال های اخیر جهت پیش بینی رفتار استخراج روغن از دانه های گیـاهیمختلف و محاسبه میزان بازدهی استخراج روغن از دانه مورد اسـتفاده قـرار گرفتـه کـه هـر یـک از آنها در شرایط خاصی بهترین تطابق را برای سیستم و داده های آزمایشگاهی مورد نظـر داشـته انـد
.[11 -15 ]

2- 1- مدل هسته کوچک شونده
این مدل وضعیت جداسازی برگشت ناپذیر مواد قابل استخراج را از مرز هسته کوچک شـونده شـرحمی دهد به طوریکه این مواد بوسیله نفوذ5 از داخل جامـد متخلخـل بـه سـطح ذره آمـده و سـپستوسط سیال خارج می گردند [29]. به طور کلـی ایـن روش در مدلـسازی واکـنش جامـد – سـیال [30] و استخراج روغن از ریشه گیاه و دانه مورد اسـتفاده قـرار گرفتـه اسـت. در ایـن مـدل فـرض می شود که یک فیلم خارجی دور هسته (دانه) قرار دارد که سیال توده (حلال) در آنجا قرار گرفتـهاست، همچنین هسته به دو قسمت کلی تقسیم می شـود: بخـشی کـه عـاری از مـاده حـل شـدنی(روغن) است که قبلا توسط نفوذ به خارج هسته مورد استخراج قرار گرفته و بخشی که هنور حاویماده حل شدنی است و با گذشت زمان توسط حلال اسـتخراج خواهـد شـد. در اسـتخراج روغـن بـاسیالات فوق بحرانی دانه ها در یک ستون استخراج پر شده و حلال از بالا به پایین در داخل سـتون
حرکت کرده و روغن را خارج می نماید. در مدلـسازی بـه روشSCM فرضـیات مختلفـی در نظـرگرفته شده است به طوریکه فرضیات مشترکی که محققان در سال های اخیر در مدل خود بـه کـاربرده اند به شرح ذیل می باشد. [33- 29] :
1- حلال به صورت محوری با سرعت نسبی (v) از میان بستر پر شده در سـتون اسـتخراج بـاارتفاع Z عبور می کند.
2- دما و فشار ثابت است.
3- خواص فیزیکی سیال در طول مدت استخراج ثابت می ماند.
4- استخراج یک دفع برگشت ناپذیر بوده و پراکندگی شعاعی در آن ناچیز است.
5- حلال به صورت خالص وارد بستر می شود.
6- دانه ها کروی فرض شده اند.
7- روغن موجود به صورت یک ترکیب ساده فرض شده و اثر سایر ترکیبات بر روی فرآینـد دردما و فشار ثابت ناچیز است.
8- غلظت ماده حل شدنی در ذرات جامد مستقل از ابعاد φ,θ است.
با توجه به این مدل بخشی از دانه که عاری از روغن است با پیشرفت استخراج بزرگتر شده و بخشیکه حاوی آن می باشد کوچک و کوچکتر می گردد از این رو به این مدل، مدل هسته کوچک شونده گفته می شود. وقتی نرخ انتقال جرم ماده حل شدنی در بخش داخلی استخراج نشده خیلی کمتر ازنرخ انتقال جرم در بخش خارجی (جایی که بیشتر ماده حل شدنی استخراج شده) باشـد، یـا اینکـهغلظت ماده حل شدنی بیشتر از حلالیت پذیری آن در حلال باشد یک مرز تیز بین بخش داخلـی وخارجی ایجاد می گردد [30و32]. به طور کلـی سـه رویکـرد مختلـف در ابتـدای کـار محققـان دراستفاده از این مدل بدست آمده که به قرار زیر می باشد:
اولین رویکرد بر اساس معادلات تجربی سینتیکی می باشد. Kandial و همکـارانش[31] سـینتیکاستخراج روغن های موجود از ریشه های زنجبیل وNguyen [31] استخراج از پوست وانیل را بـهاین طریق مدلسازی کردند[31].
در دومین رویکرد یک رابطه بین انتقال جرم و انتقال حرارت به کار گرفته شد. Bartle [31] مدلی پیشنهاد کرد که مقاومت انتقال جرم را در سـمت سـیال صـفر در نظـر مـی گرفـت. Reverchon [31] نیز استخراج فوق بحرانی ماتریس های گیاهی را با فرض مقاومت فیلم و مقاومت داخلی مدلکرد به طوریکه این مـدل نـشان مـی داد انتقـال جـرم درون ذره ای عامـل کنتـرل کننـده فرآینـداستخراج است.
سومین رویکرد بر اساس موازنه جرم دیفرانسیلی در طول بستر استخراج می باشد بـه طوریکـه ایـننوع مدل به یک مکانیسم انتقال جرم و یک نسبت تعادل نیاز دارد. Sovova [31] اسـتخراج فـوقبحرانی روغن دانه زیره سیاه را آزمایش کرد و فرآینـد را در دو بخـش تقـسیم نمـود: در بخـش اولمقاومت انتقال جرم خارجی غالب می باشد و در بخش دوم مقاومت انتقال جرم داخلی.
از جمله مهمترین کارهای انجام شده با استفاده از روشSCM ، استخراج روغن زنجبیل با اسـتفادهاز دی اکسید کربن فوق بحرانی است که توسـط Goto و همکـارانش [32] بـر روی ریـشه خـشکشده آن انجام گردید. آنهـا آزمایـشات خـود را در فـشارهای 8/10، 6/17 وMpa 5/24 و دماهـای313، 328 وK 343 انجام دادند. به منظور محاسبه پارامترهـای مـورد نیـاز خـود از جملـه اعـداد بی بعد Sh , Sc ، Re ، نیاز به روابطی برای بدست آوردن دانسیته و ویسکوزیته سیال فوق بحرانی بود که آن ها دانسیته را از رابطه Adachi و ویسکوزیته را از معادله stiel [34] محاسبه نمودند.
Goto و همکارانش[32] در مدل خود سه پارامتر قابل تنظیم در نظر گرفته بودنـد کـه معمـولاً درتمامی مدل ها به این روش، برای حل معادلات به آنها نیاز است و هر گروه از محققان بـا توجـه بـهنوع دانه، روغن و سیستم خاص خود از روابط ویـژه ای جهـت محاسـبه پارامترهـای خـود اسـتفاده کرده اند . این سه پارامتر عبارتند از: ضریب انتقال جرم در بستر (k f )، ضـریب پراکنـدگی محـوری(DL) و ضریب نفوذ موثر (De). آنها رابطـه پیـشنهادی توسـط kaguei-wakao را بـرای محاسـبهضریب انتقال جرم به کار گرفتند. همچنین بـه منظـور بدسـت آوردن ضـریب نفـوذ مـوثر از رابطـه smith& wakao [32] که بـه صـورت Deb =β2.DAB تعریـف مـی شـود اسـتفاده کردنـد بـهطوریکه β تخلخل ذره و 12D نفوذپذیری دوتایی بین حلال و ماده حـل شـدنی مـی باشـد کـه از
رابطهTakahashi محاسبه شده است[32]. در این تحقیق بازدهی به صورت وزن روغـن اسـتخراج شده به وزن نمونه اولیه تعریف گردیده و در نمودارهای بازدهی، اثر پارامترهای مختلفی چون میزان جریان حلال، دما، فشار و اندازه ذره بررسی شده است که در بیشتر موارد مدل جواب های نزدیکـیبا داده های آزمایشگاهی دارد جز در موارد ذرات کوچک زنجبیل که فرض کروی بـودن بـرای آنهـامناسب نبوده و این ذرات با مدل SCM به خوبی شبیه سازی نشده اند.
یکی از قوی ترین مدلسازی هـا بـا اسـتفاده از مـدل هـسته کوچـک شـونده، مدلـسازی اسـتخراج روغن های گیاهی به وسیله ایکانی و همکارانش[31] می باشد. ایـن مـدل بـر اسـاس موازنـه جـرمدیفرانسیلی در فازه ای جامد و سیال فوق بحرانی فرض گردیده است. از آنجایی کـه در فرآینـدهایفوق بحرانی این تصور وجود دارد که مکانیسم انتقال مشابه با عملیات استخراج با اسـتفاده از گـاز ومایع می باشد از این رو پراکندگی محوری ممکن است یک اثر مهـم در بـستر ثابـت داشـته باشـد.
آنها با استفاده از داده های آزمایشگاهی کهReverchon [ 36 و 35] وsovova [37] برای چهـارگیاه مختلف بدست آورده بودند مدلسازی خود را انجام داده و نتایج قابل قبولی را کسب کردند کـهدر جدول (2- 1) مشاهده می شود[31].

همانطور که مشاهده می شود در استخراج روغن از برگ های نعناع هر چه اندازه آنها کوچکتر شـودبازدهی استخراج افزایش می یابد که ایـن اثـر بـه علـت کوتـاه شـدن مـسیر نفـوذ در داخـل گیـاه می باشد . همچنین در استخراج از دانه های زیره سیاه مشخص اسـت کـه بـا افـزایش فـشار میـزانبازدهی افزایش قابل توجهی داشته است که علت عمده آن افزایش دانسیته حلال و قابلیت حلالیـتآن می باشد.
روابطی که آنها برای محاسبه ضریب انتقـال جـرم و ضـریب پراکنـدگی محـوری در سیـستم خـوداستفاده کردند به صورت زیر می باشد:
به طوریکه Sh عدد بی بعد شروود،Re عدد بی بعد رینولدز،Sc عـدد بـی بعـد اشـمیت،d p قطـرذره،Pe عدد بی بعد پکلت، 0U سرعت ظاهری سیال وε تخلخل دانه است.

Tezel و همکارانش[29] در مدلسازی به روش هسته کوچک شونده حالت خاصی را بـرای دانـه در نظر گرفتند که به آن سیستم چند جزئی1 گفته می شود. آن ها فرض کردند دانه بـه دو ناحیـه 1 و2 تقسیم می شود به طوریکه ناحیه 1 شامل دو هسته داخلی و خارجی است که جـزء 1 در هـستهخارجی و جزء 2 در هسته داخلی قرار دارد. همچنین ناحیه 2 جایی است که قـبلا عـاری از روغـنشده و جای آن را سیال پر کرده است. هر دو هسته داخلی و خارجی با سرعت های مختلف کوچک می شوند به طوریکه اجزاء سبک تر که قابلیت حلالیت بیـشتری دارنـد (جـزء 1) زودتـر از مـاتریس

1- Multi-component system
جامد جدا شده و سریعتر از اجزاء سنگینتر (جزء 2) جذب حلال می گردند. موازنـه جـرم بـی بعـد بر روی غلظت فاز سیال در این مدل مشابه با معادله کلی موازنه جرم در مدلSCM اسـت بـا ایـنتفاوت که در این سیستم دو جزء متفاوت وجود دارد .


مقطع : کارشناسی ارشد

قیمت 25 هزار تومان

250,000RIAL – اضافه‌کردن به سبدخرید

خرید فایل pdf به همراه فایلword

قیمت:35هزار تومان

350,000RIAL – اضافه‌کردن به سبدخرید