انتخاب صفحه

فهرست مطالب

فصل اول: مقدمه

تجارت جهانی در آغاز قرن بیستم موید آن است که آنچه تحول و پیشرفت خارق¬العاده جهانی را سبب شد، گسترش دانش و پژوهش بوده است. افزایش روزافزون دانش، اثرات بسیار عمیقی در تمامی حوزه¬های سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جوامع مختلف به جا گذاشته است. بی¬تردید تحقیق به عنوان یک کار دانشگاهی جهانی از ارزش اقتصادی و اجتماعی بیشتری برخوردار می¬گردد. بنابراین دانشگاه¬ها در بسیاری از سامانه¬های رتبه¬بندی، ارزیابی و تدوین شاخص¬های عملکرد خود، بر فعالیت¬های پژوهشی تمرکز می¬نمایند (آلپرت ، 1985) .
برای ارزیابی عملکرد علمی دانشگاه¬ها می¬توان از روش¬های علم¬سنجی بهره جست. یکی از رایج¬ترین موارد کاربرد علم¬سنجی، ارزیابی فعالیت علمی پژوهشگران می¬باشد که حوزه اجرایی سیاستگذاران علمی-پژوهشی در کشورهای مختلف است (میرحسینی و جلیلی¬باله، 1388) . به عبارت دیگر هدف اصلی از انجام مطالعات علم¬سنجی که ارائه خدمات به سیاستگذاری علمی است، تنها با تکیه بر ارزیابی میسر است. از طرفی استفاده از ارزیابی برای شناسایی تفاوت¬های فردی، مطرح بوده و در واقع این همان نکته¬ای است که امروزه در علم-سنجی مطرح است (نوروزی چاکلی، 1390) .
از سوی دیگر، تولید اطلاعات علمی پژوهشگران در قالب¬های گوناگون انجام می‌شود که یکی از مهمترین آن¬ها انتشارات است. اندازه‌گیری انتشارات علمی، از رایج‌ترین ضابطه‌های سنجش عملکرد تولید اطلاعات علمی است. از میان عمومی‌ترین شاخص¬هایی که در توصیف فعالیت¬ها و تلاش¬های کشورهای مختلف مورد توجه است، مؤلفه تعداد مقاله‌های علمی منتشر شده در مجله‌های معتبر علمی بین‌المللی است (صبوری، 1381) . شناسایی ویژگی¬ها و الگوهای حاکم بر تولید علم پژوهشگران می¬تواند پاسخ بسیاری از پرسش¬ها در رابطه با چگونگی تولید علم در میان پژوهشگران انفرادی در یک رشته خاص، دانشگاه یا کشور خاص را فراهم آورد. از این رو، پژوهش پیرامون بهره¬وری علمی پژوهشگران انفرادی به منظور کشف الگوهای مختلف تولید ضروری است. از سوی دیگر زمان یکی دیگر از عوامل بسیار مهم در تعیین سطح بهره¬وری پژوهشگران انفرادی است. با وجود اهمیت عامل زمان، ارزیابی¬های پژوهشی بدون توجه به این عامل صورت می¬گیرد. با توجه به آن که در سطوح خردتر، نتایج ارزیابی¬ها به منظور توزیع اعتبارات، تخصیص پاداش¬ها و امتیازها و نیز استخدام و ارتقای رتبه به کار گرفته می¬شود، ضروری است تفاوت¬های الگوهای بهره¬وری در میان رشته¬های مختلف بررسی گردد. در کنار تفاوت الگوهای بهره¬وری رشته¬های مختلف، تفاوت در شمار پژوهشگران آن¬ها نیز لازم است در ارزیابی¬ها مورد توجه قرار گیرد.
بنابراین پژوهش حاضر می¬کوشد با استفاده از دو شاخص سرانه انتشار و نرخ انتشار به مقایسه بهره¬وری علمی پژوهشگران ایرانی در رشته¬های مختلف بپردازد.
1-1- بیان مسئله

یکی از مباحث اساسی فراروی پژوهشگران علم¬سنجی و نیز سیاستگذاران پژوهشی، بهره-وری علمی پژوهشگران است. بهره¬وری علمی که به عنوان سطح انتشار علمی تعریف می¬شود، می¬تواند از مولفه¬های مختلفی تشکیل شود. نخستین مولفه، تعداد آثار علمی، به ویژه مقالات منتشر شده در مجلات است که به عنوان سنگ¬بنای تولید علم و در نتیجه واحد سنجش آن به کار می¬رود. آشکار است که این مؤلفه به طور مطلق نمی¬تواند نشانگر بهره¬وری علمی باشد. زیرا میزان انتشار آثار علمی از پژوهشگری به پژوهشگر دیگر بسته به عوامل فردی، اجتماعی، سازمانی، و تخصصی متفاوت است.
تفاوت در الگوهای انتشاراتی در رشته¬های مختلف در تحقیقات علم¬سنجی بسیار مورد تاکید قرار گرفته است. به طوری که برای نمونه نشان داده شده است که پژوهشگران در حوزه¬های وابسته به پزشکی، شیمی و حوزه¬های زیستی به طور متوسط از تولید علم بیشتری نسبت به پژوهشگران در رشته¬های فیزیک، ریاضیات، و مهندسی برخوردار هستند (ارتنر ، 2010) . یکی از عواملی که در بررسی¬های جمعی بین رشته¬ها رخ می¬نماید، شمار پژوهشگران هر حوزه است. آشکار است که در هر کشور، بسته به نوع نیازهای علمی، رشته-های مختلف از درجات توسعه متفاوتی برخوردار هستند، به نحوی که شمار دانشگاه¬ها، مراکز پژوهشی، گروه¬های آموزشی از رشته¬ای به رشته دیگر بسیار متفاوت است و این امر به تربیت و جذب شمار متفاوتی از پژوهشگران خواهد انجامید (ستوده، 1389) . تفاوت در شمار پژوهشگران در کنار تفاوت در الگوهای انتشاراتی هر رشته می¬تواند بر شمار تولیدات علمی آن تاثیر بگذارد و به تفاوت در سرانه تولید علم از رشته¬ای به رشته دیگر بیانجامد. بنابراین، چنانچه رشته¬ها را صرف¬نظر از شمار پژوهشگران آن با هم مقایسه کنیم، بیم آن می¬رود که به ارزیابی واقع¬بینانه¬ای دست نیافته باشیم. شاخص سرانه انتشار که نسبت بین شمار انتشارات علمی را به شمار پژوهشگران می¬سنجد ارزیابی¬ها و مقایسه¬های جمعی را برای مثال بین دانشگاه¬ها، تیم¬های پژوهشی و رشته¬های مختلف میسر می¬سازد.
زمان یکی دیگر از عوامل بسیار مهم در تعیین سطح بهره¬وری در طول حیات علمی پژوهشگران است (هیوبر ، 2001) . با این حال، تا جایی که نتایج جستجوهای پژوهشگر حاضر نشان داد، هیچ¬گونه پژوهشی پیرامون مقایسه رشته¬های مختلف به منظور کشف تاثیر عامل زمان بر میزان تولیدات علم و تعیین تفاوت¬ها یا شباهت¬های بین¬رشته¬ای انجام نشده است. از این گذشته، با وجود اهمیت این عامل، در اغلب بافتارهای عملیاتی، ارزیابی¬های پژوهشی بدون توجه به این عامل صورت گرفته است. روشن است که چنانچه پژوهشگران صرف¬نظر از رشته ارزیابی و با هم مقایسه شوند، به نتیجه دقیقی دست نخواهیم یافت. حال اگر عامل زمان هم بر الگوی انتشار در رشته¬های مختلف موثر باشد، ممکن است نه تنها مقایسه بین پژوهشگران در میان رشته¬های مختلف که حتی در درون یک رشته نیز دچار خطا شود.
طول حیات علمی یک پژوهشگر در پژوهش¬های علم¬سنجی بر حسب فاصله بین سال آغازین و سال پایانی انتشار مقالات اندازه¬گیری می¬شود (گوپتا، کاریسیداپا ، 1997) . به این ترتیب، میانگین انتشارات در طول حیات علمی که از آن به عنوان نرخ انتشار یاد می¬شود شاخصی است که عامل زمان را در بهره¬وری علمی مد نظر قرار می¬دهد. با این حال، آشکار است که طول حیات علمی نمی¬تواند پایداری پژوهشگر در انتشار مقاله در طول سال¬های حیات علمی را نشان دهد. زیرا دو پژوهشگر با مجموع مقالات و طول حیات علمی یکسان از نرخ انتشار برابری برخوردار خواهند بود، در حالی که ممکن است یکی از آن دو تنها در دو سال آغازین و پایانی فعال بوده و دیگری در چندین سال میانی نیز به طور پایدار دست به انتشار مقاله زده باشد و از ثبات بیشتری در فعالیت¬های سالانه خود برخوردار بوده باشد. این در حالی است که تحقیقات علم¬سنجی بیشتر بر طول حیات علمی متمرکز شده¬اند و تعداد سال¬های انتشار مقالات که در این پژوهش سنجه «طول فعالیت علمی» نامیده شده است چندان مورد توجه قرار نگرفته است. آشکار است که در اکثر پژوهش¬هایی که به بررسی و مقایسه میانگین انتشارات پژوهشگران پرداخته¬اند (گالوز، ماکودا، بونو ، و همکاران، 1998) ، عامل زمان تنها بر حسب بازه زمانی انتخاب شده برای بررسی بازتاب می¬یابد که کسری از طول حیات علمی پژوهشگران را تشکیل می¬دهد، اما «طول فعالیت علمی» یعنی تعداد سال-هایی که پژوهشگر در آن¬ها دست به انتشار مقاله زده است، بدون احتساب سال¬های رکود مد-نظر قرار گرفته است.

1-1- بیان مسئله……………………………………………………………… 3
1-2- ضرورت و اهمیت پژوهش……………………………………………… 6
1-3- اهداف پژوهش…………………………………………………………. 7
1-3-1- اهداف کلی پژوهش…………………………………………………. 7
1-3-2- اهداف جزئی پژوهش………………………………………………. 7
1-3-3- اهداف فرعی پژوهش……………………………………………….. 8

برای دانلود رایگان قسمت های بیشتراز فایل به انتهای مطلب مراجعه کنید

فصل دوم: مبانی نظری و پیشینه پژوهش

با رشد و توسعه همه جانبه دستاوردها و اکتشافات علمی در آغاز قرن بیستم، جهان با توسعه سامانه¬های علمی و پژوهشی روبرو شد. این سامانه‌ها با افزایش شمار پژوهشگران، آزمایشگاه¬ها، دانشگاه‌ها، پژوهشگاه¬ها و منابع و مجلات علمی، رو به پیچیدگی هر چه بیشتر نهادند. این سامانه‌ها برای تضمین بقا و رقابت¬پذیری خود در میدان¬های علمی، نیاز به سازوکارهایی برای پایش، ارزیابی و ارتقای عملکرد خود دارند. همچنین، در سطوح خردتر تصمیم¬گیری، توزیع امتیازها و پاداش¬ها در میان پژوهشگران (از جمله اعتبارات پژوهشی، ارتقای رتبه، استخدام و جز آن) نیاز به سنجش «بهره¬وری علمی » آنان دارد. از این رو، پژوهش پیرامون بهره¬وری علمی پژوهشگران انفرادی به منظور کشف ویژگی¬ها و الگوهای مختلف تولید ضروری است.
به این ترتیب‏، از همان آغاز قرن بیستم، جامعه علمی به ضرورت ابداع روش‌ها و شاخص‌هایی برای ارزیابی پژوهشگران به صورت انفرادی و جمعی پی برد (لیسونی، میرس، مونتوبیو و همکاران، 2011) . از آن پس، روش‌ها و مدل‌های بسیاری برای سنجش بهره‌وری علمی ابداع شده است. هر روش یا مدل با توجه به نقاط قوت و ضعف خاص خود، بخشی از واقعیت را منعکس می¬سازد. از این رو، دانش‌پژوهان علم‌سنجی به دنبال ایجاد و توسعه شاخص‌هایی هستند که بتوانند تصویری دقیق¬تر و واقع¬بینانه¬تر از واقعیت پژوهشی را منعکس سازند. در این بخش، تلاش می‌شود تا مفهوم بهره¬وری علمی و متغیرهای به کار رفته در محاسبه آن شرح داده شود و آن¬گاه مهم‌ترین مدل‌های سنجش بهره‌وری که توسط لوتکا، پائو، شاکلی و پرایس ارائه شده است معرفی گردد.

2-1-2- بهره¬وری علمی
دانشمندان به لحاظ بهره‌وری علمی با هم تفاوت¬های بسیار دارند. بر پایه‌ فرضیه «جرقه مقدس »، تفاوت‌های دانشمندان در توانایی‌ها و انگیزه‌های پژوهش علمی خلاقانه به تفاوت در بهره‌وری آنان می‌انجامد (کول و کول ، ١٩٧٣) . توانمندی‌های ذهنی پژوهشگر، از آغاز فرایند پژوهش یعنی از زمان کشف مسئله، تا آخرین گام‌های انتشار آن یعنی واکنش به داوران در سرنوشت پژوهش مؤثر است (شاکلی ، ١٩۵٧، ص. 286) . با این حال، از آنجا که دانشمندان طی فرایندی بلندمدت، سختگیرانه و موشکافانه برگزیده می‌شوند و مدارج علمی را طی می‌کنند، انتظار می‌رود که به لحاظ ابعاد فعالیت‌های علمی کاملا همگن باشند، حال آن که نتیجه تحقیقات چولگی شدیدی را در میزان تولیدات علمی آنان نشان می‌دهد. بنابراین، این ناهمگنی و نابرابری در روند تولید علم را باید به عواملی جز عوامل فردی نسبت داد.
فرضیه «مزایای انباشت شونده » بیان می‌دارد که به دلیل وجود طیف مختلفی از سازوکارهای اجتماعی، احتمال دارد که دانشمندان با بهره‌وری بالا در آینده بهره‌وری به مراتب بیشتری داشته باشند، در حالی که دانشمندانی که تولیدات علمی بدیع ناچیزی دارند به احتمال بسیار دچار رکود در بهره‌وری شوند (آلیسون و استوارت ، 1974) . این پدیده‌ در فرایند بازشناخت دانشمندان – از تخصیص اعتبار، تسهیلات و امکانات، اعطای پاداش و جوایز گرفته تا استناددهی – نیز مشاهده می‌شود. «اثر ماتیو » نشان می‌دهد که همه دانشمندان به ازای آثار و پژوهش‌های مشابه بازشناخت یکسانی دریافت نمی¬دارند، به طوری که دانشمندان نامدارتر از بازشناختی به مراتب بالاتر از حد انتظار برخوردار می‌شوند (مرتون ، 19۶8؛ 19٨8).

2-1-3- شاخص‌های متداول در محاسبه بهره‌وری علمی
آشکار است که سنجش بهره¬وری علمی همانند دیگر پدیده‌های کیفی به سادگی ممکن نیست. از این رو، تلاش دانشمندان و پژوهشگران حوزه علم‌سنجی بر آن بوده است که با ابداع شاخص‌ها و روش‌هایی کمی ویژگی‌های کیفی بهره‌وری علمی را سنجش‌پذیر سازند.
بهره¬وری علمی را نسبت برونداد پژوهش¬های علمی به درونداد آن¬ها دانسته¬اند (بوناکورسی و دارایو ، 2003) . بسته به بافتاری که نتایج ارزیابی در آن به کار گرفته می‌شود – ارزیابی‌های پژوهشی محض یا کاربردی- و اهداف مترتب بر آن، سنجه¬های به کار رفته در محاسبه بهره‌وری و در نتیجه تصویری که از آن به دست می‌آید متفاوت خواهد بود. برای نمونه، سرمایه‌ها و اعتبارات پژوهشی، کمک¬های مالی داخلی و خارجی، هزینه¬های کل، هزینه هر انتشار، پژوهشگران و اندیشه‌های پژوهشی آنان، امکانات و دستگاه‌ها، تکنسین¬ها و کارکنان بخش اداری و سن موسسه (تاریخ تاسیس موسسه) از مصادیق دروندادهای پژوهشی به شمار می‌آیند. تعداد انتشارات به طور کلی و در سطح بین¬المللی، انتشارات هر پژوهشگر به طور کلی و در سطح بین¬المللی، درصد سرمایه برداشتی از بازار و میانگین ضریب تاثیر را می‌توان از مصادیق بروندادهای پژوهشی دانست (کیم، ولف وندر، تومبلی ، 2011؛ بوناکورسی و دارایو، 2002؛ پرتر و اومباخ ، 2001) .

2-1-3-1- شمار انتشارات و استنادات
آشکار است که همه دروندادها و بروندادهای پژوهشی به شیوه‌ای عینی و دقیق قابل اندازه‌گیری نیستند. در عین حال، بسیاری از آن¬ها به طور آماده و به سادگی در اختیار پژوهشگران قرار ندارند. برای نمونه، در حالی که فراوانی انتشارات علمی و فراوانی استناد به آن¬ها بیش از همه در دسترس، عینی و در نتیجه قابل اندازه‌گیری هستند (نجمان و هویت ، 2003) ، دسترسی به آمار قابل اطمینان برای حمایت‌های مالی دریافتی پژوهشگران دشوار است (کیم، ولف وندر، تومبلی، 2011) . از این رو، اگرچه پژوهش¬های علمی می‌توانند برونداد¬های بسیاری داشته باشند، اما فراوانی انتشارات علمی و فراوانی استناد به آن¬ها به طور گسترده به عنوان بارزترین برونداد پژوهش¬های علمی پذیرفته شده است (کول ، 1979؛ بوناکورسی و دارایو، 2003؛ باره ، 2001) .
بدین ترتیب، شمار مطلق انتشارات یکی از مؤلفه¬هایی است که در ارزیابی بهره¬وری پژوهشگران انفرادی به کار می‌رود. با این حال، مناسب بودن این سنجه به عنوان بازنمونی از بهره‌وری از بسیاری جهات مورد تردید است. از جمله، بسیاری از پژوهشگران، اندیشه‌های کم‌مایه‌ بسیاری را به سرعت منتشر می‌کنند. در مقابل، برخی دانشمندان برجسته آثار کمی را منتشر می‌کنند (شاکلی، 1957، ص. 279) . تعداد انتشارات از پژوهشگری به پژوهشگر دیگر بسته به عوامل فردی، اجتماعی، سازمانی، و تخصصی متفاوت است. از این گذشته، این سنجه چنان¬که از آن برمی‌آید تنها کمیت تولیدات علمی را بازتاب می‌دهد و نمی¬تواند آینه تمام¬نمای بهره¬وری علمی باشد.

2-1- مبانی نظری پژوهش ……………………………………………….10
2-1-1- مقدمه……………………………………………………………. 10
2-1-2- بهره¬وری علمی………………………………………………. 11
2-1-3- شاخص‌های متداول در محاسبه بهره‌وری علمی………….. 12
2-1-3-1- شمار انتشارات و استنادات……………………………….. 12
2-1-3-2- شمار پژوهشگران…………………………………………. 14
2-1-3-3- زمان ………………………………………………………….15
2-1-4- مدل¬های سنجش بهره¬وری علمی……………………. 16
2-1-4-1- مدل لوتکا………………………………………………… 17
2-1-4-2- مدل پائو……………………………………………………. 20
2-1-4-3- مدل شاکلی………………………………………………. 22
2-1-4-4- مدل پرایس……………………………………………….. 24
2-1-5- جمع‌بندی……………………………………………………. 25
2-2- پیشینه پژوهش……………………………………………….. 26
2-2-1- پژوهش¬ها پیرامون تولید علم ایران در سطح پژوهشگران 26
2-2-2- پژوهش¬های پیرامون بهره¬وری علمی………………… 29
2-2-2-1- با استفاده از شاخص¬های بهره¬وری علمی……….. 29
2-2-2-2- با استفاده از مدل¬های بهره¬وری علمی…………… 32
2-2-3- جمع¬بندی………………………………………………… 35
2-3- پرسش¬های اساسی پژوهش…………………………… 35
2-3- 1- پرسش¬های فرعی پژوهش……………………………. 36
2-4- تعاریف مفهومی و عملیاتی پژوهش……………………… 36
2-4-1-تعاریف مفهومی………………………………………….. 36
2-4-2- تعاریف عملیاتی…………………………………………. 37

فصل سوم: روش¬شناسی پژوهش

روش پژوهش، پیمایشی با رویکرد علم¬سنجی است. این رویکرد، یکی از متداول¬ترین روش-های ارزیابی فعالیت¬های علمی و مدیریت پژوهش است که بر مطالعه الگوهای تولید علم در حوزه¬های مختلف علمی، سیاستگذاری علمی، ارزیابی متون پژوهشی و غیره تأکید دارد (عصاره، حیدری، زارع فراشبندی، و همکاران، 1388، ص47) .
3-3- جامعه پژوهش

جامعه مورد مطالعه را آن دسته از نویسندگان مسؤول ایرانی تشکیل می¬دهند که انتشارات آنان در سال¬ 1991 در نمایه¬نامه استنادی علوم واقع بر پایگاه وب¬آو¬ساینس نمایه شده-اند و دست کم در یک سال از سال¬های پس از آن (تا سال 2011) حداقل یک انتشار دیگر در مجلات مذکور داشته باشند. دلیل انتخاب سال 1991 به عنوان آغازه¬ بازه زمانی مورد مطالعه آن بود که اطمینان حاصل گردد بخش عمده¬ای از طول حیات علمی پژوهشگران مورد بررسی در تحقیق لحاظ شده است. به این ترتیب، با کاهش تاثیر نوسان¬ها در تولید علمی، الگوهای تولید با دقت بیشتری شناسایی می¬شوند.
از سوی دیگر، جامعه پژوهشگران ایرانی در دهه 1990 میلادی در سایه عوامل درونی مانند خاتمه جنگ تحمیلی ایران و عراق، موقعیت اقتصادی بهتر، تغییرات در سیاستگذاری دولت مثل افزایش بودجه پژوهش، تغییرات اساسی در فضای سیاستگذاری علمی مثل افزایش مجله‌های علمی، و بازگشت تعداد زیادی از دانشجویان بورسیه خارج پس از پایان تحصیلات به کشور و عوامل بیرونی مانند پذیرش برخی از مجله‌های علمی ایران توسط نمایه استنادی علوم، افزایش دسترسی به پایگاه‌های بین‌المللی از طریق اینترنت و امکان ارتباط¬های بهتر الکترونیکی برای ایجاد مشارکت¬های بین¬المللی، در آغاز رشد تولیدات علمی خود بوده است (عصاره و ویلسون، 1384 ؛ ستوده، 2012) .

3-3-1- طول حیات علمی پژوهشگران ایرانی
از آن¬جا که آغاز و پایان حیات علمی پژوهشگران هم¬زمان نیست، از این رو در یک بازه زمانی معین با پژوهشگرانی برخورد می¬کنیم که در مراحل مختلفی از حیات علمی خود هستند. به عبارت دیگر، برخی پژوهشگران در آغاز حیات علمی، برخی در نیمه و برخی در پایان راه هستند. از این رو، ضروری است چنین پژوهش¬هایی بر پژوهشگرانی متمرکز شوند که هم در آغاز و هم در طول بازه زمانی مورد بررسی حضور داشته باشند، تا به این ترتیب، مطمئن شویم که طول حیات علمی آنان با بازه زمانی انتخاب شده انطباق دارد. از این رو، به منظور بررسی بهره¬وری علمی پژوهشگران ایرانی در بازه زمانی 1991-2011، ضروری است پژوهشگرانی که فعالیت علمی همگی آنان در یک بازه زمانی خاص صورت گرفته است مد نظر قرار گیرند یعنی پژوهشگرانی که همگی در سال 1991 دست به انتشار مقاله زده¬اند. بدین ترتیب، پژوهشگرانی که بعد از این سال یا در میانه این بازه زمانی به جرگه پژوهشگران پیوسته¬اند یا فعالیت خود را بعد از یک وقفه در سال 1991، در سال¬های بعد دوباره از سر گرفته¬اند، از دامنه جامعه پژوهش به کنار گذاشته شدند.
بررسی پژوهشگرانی که در سال 1991 در نمایه¬نامه استنادی علوم مقاله داشته¬اند، به شناسایی 95 پژوهشگر منجر شد. وضعیت این پژوهشگران به لحاظ طول حیات علمی آنان مورد بررسی قرار گرفت. همان¬گونه که پیش¬تر ذکر شد، بازه زمانی مورد بررسی در پژوهش حاضر 21 سال انتخاب شد تا پژوهشگر با بیشترین طول حیات علمی خود در پژوهش حضور یابد. زیرا در غیر این صورت ممکن بود پژوهشگرانی در مراحل مختلف طول حیات علمی خود در جامعه در کنار هم قرار گیرند و امکان مقایسه دقیق را از پژوهشگر سلب کند.
با آن که همه پژوهشگران شناسایی شده، در نقطه آغازین سال 1991 مشترک بودند، بدین معنی که همگی در این سال دارای دست کم یک مقاله بودند، اما بررسی تولیدات علمی آنان در سال¬های بعد تا سال 2011 نشان از تنوع بسیار در طول حیات علمی این پژوهشگران داشت، به نحوی که کمترین طول حیات علمی به 3 سال و بیشترین آن به 21 سال می¬رسید.
با توجه به آن که تنوع طول حیات علمی پژوهشگران بسیار بالا بود، به منظور سهولت مقایسه، آنان در سه گروه با طول حیات علمی کوتاه (3 تا 7 سال) ، متوسط (8 تا 14 سال) و بلند (15 تا 21 سال) دسته¬بندی شدند. وضعیت تولیدات علمی این پژوهشگران در جدول 3-1 به تصویر کشیده شده است. همان¬گونه که ملاحظه می¬شود گروه با طول حیات علمی بلند از بیشترین فراوانی (81 تن بالغ بر 85 درصد از کل پژوهشگران) برخوردار هستند. همان¬گونه که انتظار می¬رود، این گروه بیشترین تولیدات علمی را نیز به خود اختصاص داده است. لازم به ذکر است که در گروه 15 تا 21 سال که به طور کلی شامل 81 پژوهشگر می-شود، تعداد 67 تن بیشترین طول حیات علمی (21 سال) را داشته¬اند (جدول 13 پیوست) .

3-1- مقدمه…………………………………………………………. 40
3-2- روش پژوهش………………………………………………….. 40
3-3- جامعه پژوهش……………………………………………….. 40
3-3-1- طول حیات علمی پژوهشگران ایرانی…………………… 41
3-3-2- حوزه¬های مورد بررسی………………………………… 45
3-4- روش و ابزار گردآوری داده…………………………………. 46
3-5- جزئیات مراحل گردآوری دادهها…………………………… 46
3-5-1- شناسایی تولیدات علمی ایران……………………….. 46
3-5-2- شناسایی نویسندگان ایرانی…………………………… 46
3-5-3- رده¬بندی موضوعی نویسندگان……………………….. 48
3-6- روش آماری تجزیه و تحلیل داده¬ها……………………….. 49

فصل چهارم: تجزیه و تحلیل یافته¬ها

بررسی شمار انتشارات پژوهشگرانی که در سال 1991 در نمایه¬نامه استنادی علوم حضور داشته¬اند، نشان داد که این پژوهشگران در بازه زمانی 1991-2011 تعداد 4137 مقاله منتشر کرده¬اند.
فراوانی انتشارات در رشته¬ها نیز مورد بررسی قرار گرفت. همان¬گونه که پیش¬تر در فصل سوم بیان شد، به منظور افزایش دقت در رده¬بندی موضوعی پژوهشگران و اطمینان از عدم تاثیر نوع رده¬بندی بر نتایج از دو نوع رده¬بندی استفاده شد. نخستین رده¬بندی بر اساس مقولات موضوعی مجلات صورت گرفت که با توجه به گستردگی آن¬ها در قالب 20 رده موضوعی کلی¬تر ئی¬اس¬آی دسته¬بندی شد. رده¬بندی دیگر، بر اساس گروه آموزشی یا پژوهشی پژوهشگر که در وابستگی سازمانی وی منعکس شده است صورت گرفت. نتایج در جدول 4-1 و جدول 1 پیوست به تصویر کشیده شده است.

4-1- مقدمه …………………………………………………………………….53
4-2- سرانه انتشار پژوهشگران ایرانی……………………………………… 53
4-2-1- شمار انتشارات……………………………………………………….. 53
4-2-2- شمار پژوهشگران……………………………………………………. 55
4-2-3- سرانه انتشار پژوهشگران ایرانی به طور کلی…………………….. 55
4-2-4- سرانه انتشار پژوهشگران ایرانی در رده¬های موضوعی…………. 56
4-2-4-1- مقایسه سرانه انتشار پژوهشگران ایرانی در رده¬های موضوعی 56
4-2-5- سرانه انتشار پژوهشگران ایرانی در گروه¬های آموزشی………… 59
4-2-5-1- مقایسه سرانه انتشار پژوهشگران ایرانی در گروه¬های آموزشی 61
4-3- بررسی طول حیات علمی پژوهشگران ایرانی…………………………. 62
4-3-1- مقایسه طول حیات علمی پژوهشگران ایرانی در رده¬های موضوعی و گروه-های آموزشی………………………………………………………………………… 64
4-4- بررسی طول فعالیت علمی پژوهشگران ایرانی…………………….. 68
4-4-1- مقایسه طول فعالیت علمی پژوهشگران ایرانی در رده¬های موضوعی………………………………………………………………………. 69
4-4-2- مقایسه طول فعالیت علمی پژوهشگران ایرانی در گروه¬های آموزشی………………………………………………………………………. 71
4-5- بررسی نرخ انتشار پژوهشگران ایرانی……………………………… 73
4-5-1- مقایسه نرخ انتشار پژوهشگران ایرانی در رده¬های موضوعی 73
4-5-2- مقایسه نرخ انتشار پژوهشگران ایرانی در گروه¬های آموزشی 75
4-6- بررسی نرخ انتشار بهنجارشده پژوهشگران ایرانی………………. 77
4-6-1- مقایسه نرخ انتشار بهنجارشده در رده¬های موضوعی………. 77
4-6-2- مقایسه نرخ انتشار بهنجار شده پژوهشگران ایرانی در گروه¬های آموزشی……………………………………………………………………… 79
4-7- رتبه¬بندی پژوهشگران ایرانی به لحاظ نرخ انتشار………………. 81
4-8- رتبه¬بندی پژوهشگران ایرانی به لحاظ نرخ انتشار بهنجارشده…. 82

فصل پنجم: بحث و نتیجه¬گیری

در این فصل، با تکیه بر یافته‌های حاصل از تجزیه و تحلیل داده‌ها، به پرسش‌های پژوهش پاسخ داده می‌شود و در انتها، خلاصه نتایج حاصل از پژوهش، پیشنهادهای کاربردی و پیشنهادهایی برای پژوهش‌های آینده ارائه می‌گردد.
پیش از پاسخگویی به پرسش¬های پژوهش، لازم است نخست وضعیت کلی رده¬های موضوعی و گروه¬های آموزشی به لحاظ شمار انتشارات و پژوهشگران در کانون توجه قرار گیرد.

5-2- وضعیت کلی رشته¬ها

بررسی شمار پژوهشگران در رده¬ها و گروه¬های آموزشی نشان می¬دهد که اندازه گروه¬ها به لحاظ پژوهشگران با طول حیات علمی بلند یکسان نیست و دامنه آن در رده¬های موضوعی از 2 تا 40 تن و در گروه¬های آموزشی از 1 تا 15 تن متغیر است. رده¬های مهندسی، شیمی، پزشکی بالینی، علوم کشاورزی، فیزیک و بیولوژی مولکولی و ژنتیک بیشترین و رده¬های علوم فضا، روانپزشکی/روانشناسی و علوم زمین کمترین شمار پژوهشگران را دارا هستند. در گروه-های آموزشی نیز، گروه¬های شیمی، ریاضیات، مهندسی مکانیک، مهندسی برق و مهندسی عمران بالاترین رتبه¬ها و بسیاری از گروه¬ها مانند بیوفیزیک، پزشکی داخلی، میکروبیولوژی و ایمونولوژی، علوم مواد و چشم¬پزشکی پایین¬ترین رتبه¬ها (1 پژوهشگر) را به این لحاظ اشغال کرده¬اند (جدول 4-1 و جدول 1 پیوست) .
کم¬شماری پژوهشگران در اکثر گروه¬های آموزشی، می¬تواند به دو دلیل رخ داده باشد. نخست آن که اعضای هیات علمی وقت (در سال 1991) چندان به لحاظ تولید علم فعال نبوده¬اند، از این رو، شمار اندکی از آنان در نمونه پژوهش ظاهر شده¬اند. چند سالی بیش نیست که سیاست تشویق تولید مقالات علمی در پایگاه¬های معتبر مانند تامسون رویترز در جامعه علمی ایران در پیش گرفته شده است و مقررات و آیین نامه¬های استخدام، ارتقا، تبدیل وضعیت و تخصیص اعتبار پژوهشی بر پایه وضعیت تولید علم آنان که به نوعی رویکرد معروف «بنویس یا بمیر» را تداعی می¬کند وضع شده است. از این رو، حساسیت کمتر جامعه علمی در دهه نود نسبت به این امر می¬تواند یکی از دلایل کم¬شمار بودن پژوهشگران باسابقه در برخی گروه¬ها باشد.
احتمال دیگر آن است که این تفاوت لزوماً به معنی پایین بودن سطح فعالیت پژوهشگران آن گروه¬ها نباشد، بلکه به دلیل تفاوت در اندازه گروه¬ها به لحاظ تعداد اعضای هیات علمی وقت روی داده باشد. توسعه گروه¬های آموزشی در دانشگاه¬های ایران تا دهه 1990 که آغازه بازه زمانی مورد بررسی به آن باز می¬گردد و با پایان جنگ همراه است به تعویق افتاد (عصاره و ویلسون، 1384؛ ستوده، 2012). این امر می¬تواند کوچکی نسبی جمعیت باسابقه، در برخی گروه¬ها و رده¬های موضوعی را توجیه کند.

5-1- مقدمه………………………………………………………………. 85
5-2- وضعیت کلی رشته¬ها ……………………………………………85
5-3- پرسش نخست پژوهش: سرانه انتشار پژوهشگران ایرانی در بازه زمانی 1991- 2011، در رشته¬های مختلف چگونه است؟ ………………………………….87
5-4- پرسش دوم پژوهش: آیا بین طول حیات علمی پژوهشگران ایرانی در بازه زمانی 1991 – 2011، در رشته¬های مختلف اختلاف معناداری وجود دارد؟……… 91
5-5- پرسش سوم پژوهش: آیا بین طول فعالیت علمی پژوهشگران ایرانی در بازه زمانی 1991 – 2011، در رشته¬های مختلف اختلاف معناداری وجود دارد؟. 94
5-6- پرسش چهارم پژوهش: آیا بین نرخ انتشار پژوهشگران ایرانی در بازه زمانی 1991 – 2011، در رشته¬های مختلف اختلاف معناداری وجود دارد؟………… 97
5-7- پرسش پنجم پژوهش: آیا بین نرخ انتشار بهنجارشده پژوهشگران ایرانی در بازه زمانی 1991 – 2011، در رشته¬های مختلف اختلاف معناداری وجود دارد؟. 99
5-8- پرسش فرعی پژوهش: رتبه¬بندی پژوهشگران ایرانی بر اساس نرخ انتشار در بازه زمانی 1991 – 2012 چگونه است؟………………………………….. 101
5-9- پرسش فرعی پژوهش: رتبه¬بندی پژوهشگران ایرانی بر اساس نرخ انتشار بهنجارشده در بازه زمانی 1991 – 2012 چگونه است؟………………………… 102
5-10- نتیجه¬گیری………………………………………………….. 103
5-11- پیشنهادهای کاربردی………………………………………. 104
5-12- پیشنهادهایی برای پژوهش¬های آینده………………….. 105

منابع فارسی………………………………………………………… 106
منابع انگلیسی………………………………………………………. 110

پیوست………………………………………………………………… 114

برای دانلود رایگان قسمت های بیشتراز فایل به انتهای مطلب مراجعه کنید

فهرست جدول¬ها

جدول 2-1- فراوانی نویسندگان و مقالات……………………………….. 18
جدول 3-1- وضعیت تولید علم پژوهشگران در گروه¬های با طول حیات علمی متفاوت………………………………………………………………………. 42
جدول3-2- نتایج آزمون همبستگی پیرسون بین انتشارات و سال در میان پژوهشگران با طول حیات علمی متفاوت……………………………………………………….. 43
جدول 4-1- توزیع انتشارات، پژوهشگران و سرانه انتشار در رده¬های موضوعی……………………………………………………………………. 54
جدول 4-2- سرانه انتشار پژوهشگران ایرانی به طور کلی……………. 56
جدول 4-3- آزمون کروسکال-والیس برای مقایسه سرانه انتشار پژوهشگران ایرانی در رده¬های موضوعی مختلف…………………………………………….. 57
جدول 4-4- رده¬های موضوعی دارای سرانه انتشار متفاوت معنادار در آزمون یو-مان-ویتنی……………………………………………………………………… 58
جدول 4-5- گروه¬های آموزشی دارای بیشترین و کمترین سرانه انتشار……………………………………………………………………. 60
جدول 4-6- آزمون ولش برای مقایسه سرانه انتشار پژوهشگران ایرانی در گروه¬های آموزشی مختلف……………………………………………………….. 61
جدول 4-7- گروه¬های آموزشی دارای سرانه انتشار متفاوت معنادار در آزمون تعقیبی گیمز-هاول……………………………………………………………… 62
جدول 4-8- آزمون کروسکال-والیس برای مقایسه طول حیات علمی پژوهشگران ایرانی در رده¬های موضوعی مختلف…………………………………………. 65
جدول 4-9- رده¬های موضوعی دارای طول حیات علمی متفاوت معنادار در آزمون یو-مان- ویتنی………………………………………………………………….. 66
جدول 4-10- آزمون کروسکال-والیس برای مقایسه طول فعالیت علمی پژوهشگران ایرانی در رده¬های موضوعی مختلف………………………………………….. 69
جدول 4- 11- رده¬های موضوعی دارای طول فعالیت علمی متفاوت معنادار در آزمون یو-مان-ویتنی…………………………………………………………………… 70
جدول 4-12- آزمون ولش برای مقایسه طول فعالیت علمی پژوهشگران ایرانی در گروه¬های آموزشی مختلف…………………………………………………………. 72
جدول 4-13- گروه¬های آموزشی دارای طول فعالیت علمی متفاوت معنادار در آزمون تعقیبی گیمز-هاول……………………………………………………………… 73
جدول 4-14- آزمون کروسکال-والیس برای مقایسه نرخ انتشار پژوهشگران ایرانی در رده¬های موضوعی مختلف…………………………………………. 74
جدول 4-15- رده¬های موضوعی دارای نرخ انتشار متفاوت معنادار در آزمون یو-مان-ویتنی………………………………………………………………….. 75
جدول 4-16- آزمون ولش برای مقایسه نرخ انتشار پژوهشگران ایرانی در رشته¬های مختلف …………………………………………………………………………..76
جدول 4-17- گروه¬های آموزشی دارای نرخ انتشار متفاوت معنادار در آزمون تعقیبی گیمز-هاول……………………………………………………………. 76
جدول 4-18- آزمون کروسکال-والیس برای مقایسه نرخ انتشار بهنجارشده پژوهشگران ایرانی در رده¬های موضوعی مختلف………………………………………. 77
جدول 4-19- رده¬های موضوعی دارای نرخ انتشار بهنجارشده متفاوت معنادار در آزمون یو-مان-ویتنی………………………………………………………….. 78
جدول 4-20- آزمون ولش برای مقایسه نرخ انتشار بهنجارشده پژوهشگران ایرانی در گروه-های آموزشی مختلف………………………………………… 80
جدول 4-21- گروه¬های آموزشی دارای نرخ انتشار بهنجارشده متفاوت معنادار در آزمون تعقیبی گیمز-هاول…………………………………………………….. 80
جدول 4-22- پژوهشگران ایرانی دارای کمترین و بیشترین نرخ انتشار…………………………………………………………………… 82
جدول 4-23- پژوهشگران ایرانی دارای کمترین و بیشترین نرخ انتشار بهنجارشده……………………………………………………………. 83
جدول 1- سرانه انتشار گروه¬های آموزشی مختلف……………. 115
جدول 2- آزمون کولموگروف- اسمیرنوف جهت سنجش نرمال بودن توزیع داده¬ها در هر رده موضوعی……………………………………………………………… 117
جدول 3- آزمون کولموگروف- اسمیرنوف جهت سنجش نرمال بودن توزیع داده¬ها در هر گروه آموزشی به لحاظ طول حیات علمی……………………………… 119

جدول 4- آزمون کروسکال-والیس برای مقایسه طول فعالیت علمی پژوهشگران ایرانی با طول حیات علمی 21 سال در رده¬های موضوعی مختلف …………..120
جدول 5- رده¬های موضوعی دارای طول فعالیت علمی متفاوت معنادار در آزمون یو-مان-ویتنی…………………………………………………………………. 120
جدول 6- آزمون ولش برای مقایسه طول فعالیت علمی پژوهشگران ایرانی با طول حیات علمی 21 سال در گروه¬های آموزشی مختلف…………………. 122
جدول 7- گروه¬های آموزشی دارای طول فعالیت علمی متفاوت معنادار در آزمون تعقیبی گیمز-هاول …………………………………………………………….122
جدول 8- رتبه¬بندی پژوهشگران ایرانی به لحاظ نرخ انتشار…. 123
جدول 9- رتبه¬بندی پژوهشگران ایرانی به لحاظ نرخ انتشار بهنجارشده………………………………………………………….. 125
جدول 10- میانگین طول فعالیت علمی پژوهشگران ایرانی به تفکیک رده¬های موضوعی…………………………………………………………….. 127
جدول 11- میانگین طول فعالیت علمی پژوهشگران ایرانی به تفکیک گروه¬های آموزشی …………………………………………………………………………128
جدول 12- میانگین طول حیات علمی پژوهشگران ایرانی به تفکیک رده¬های موضوعی………………………………………………………………. 130
جدول 13- فراوانی و درصد پژوهشگران ایرانی به تفکیک طول حیات علمی………………………………………………………………….. 130
جدول 14- فراوانی پژوهشگران ایرانی با طول حیات علمی 21 سال به تفکیک گروه¬های آموزشی……………………………………………………………..131

 

Abstract

The present study aims to compare Iran’s scientific productivity in different disciplines during 1991-2011 based on their publication per capita and researchers’ publication rates. Using a scientometric method, it studies a sample of Iranian corresponding authors having published in the journals indexed by the SCI in 1991 and kept publishing at least one paper per year (until 2011).
95 Iranian corresponding authors were found to have publications in SCI journals in 1991. 14 researchers were excluded from the study due to a decline in their scientific productivity or the termination of their scientific careers. At last 81researchers remained. Their average publication per capita during this 21-year time span was estimated at 51.07. The results showed a significant difference among different subject categories and academic departments in terms of their publication per capita. Furthermore, a significant difference was found among researchers in different subject categories in terms of their career durations. However, no significant difference was observed among researchers in different academic departments in terms of the career durations.
The present study invented “publication rate normalized by scientific activity duration” as a new indicator to evaluate the scientific performance of researchers over time. The results revealed a significant difference among different subject categories and academic departments in terms of the indicator values. In addition, significant differences were found among Iranian researchers in different subject categories and academic departments in terms of publication rate. Chemistry and agricultural sciences are the subject categories or departments causing the differences with some other subject categories or departments. Furthermore, significant differences were found among Iranian researchers in different subject categories and academic departments in terms of their publication rate normalized by their scientific activity duration.
The results also showed that after normalizing the researchers’ publications number by their career durations and their scientific activity durations, the observed difference among different disciplines would be reduced. However, the number of disciplines showing significant differences, would increase when their publication rates were normalized with scientific activity duration. This increase is caused by taking the duration of scientific activity (in addition to career duration) into account. This can portray a clearer picture of differences among researchers in different disciplines. In the case of chemists, however, a significant difference is still present with many other disciplines, even after normalizing their scientific productions with their career durations in the first phase and with the duration of their scientific activity in the second phase. This persistent difference can be attributed to the chemists being more active, or to the different nature of the field.



بلافاصله بعد از پرداخت به ایمیلی که در مرحله بعد وارد میکنید ارسال میشود.


فایل pdf غیر قابل ویرایش

قیمت25000تومان

خرید فایل word

قیمت35000تومان