فهرست مطالب

چكيده…………………………………………………………………………………… 1
الف: مباني هنر ديني…………………………………………………………………. 2
ب: مباني معنوي طراحي مسجد……………………………………………………. 7
ج: تعيين مباني معنوي در عناصر مسجد ……………………………………………12
تاريخچه عناصر مسجد……………………………………………………………….. 19
از ساختن خود تا ساختن محيط……………………………………………………. 22
مخاطب شناسي بيان………………………………………………………………… 26
فكر و ذكر……………………………………………………………………………… 30
معرفي يك واژة نمونة دليل……………………………………………………….. 31
نيايش و زيبايي‌شناس…………………………………………………………….ي 36
نمونه‌هاي موردي…………………………………………………………………. 38
منابع و مآخذ…………………………………………………………………………104

برای دانلود رایگان قسمت های بیشتراز فایل به انتهای مطلب مراجعه کنید

اموي وحكومت علي با امپراطوري دمشقي ، دنياها تفاوت دارد و اين را از نگاه تيز بين دسته دوم فرو مانده است . واقعيتاين است كه معماري عصر اموي هر چند چشم و هم چشمي ناشيانه اي با امپراطوري قيصر بود و سخت رومي مي نمود اما معماريي كه طي قرون به تدريج در گوشه ممالك اسلامي نضج يافت بر خلاف نظر كساني مثل گدار يا پوپ ، محل تجلي دوباره شكوه امپراطوري مثلا ساساني در ايران نبود زيرا اساس تفكر امپراطوري ساساني با حكومت هاي هر چند ناخالص اسلامي اگر نگوييم متضاد لااقل متفاوت بود اين تفاوت در فلسفه ساخت كاملا مشهود است هنرمند مسلمان جز خدا همه چيز را فاني مي بيند اما معماري پيش از اسلام سخت خودنما و خودپرست مي نمايد .
پس نظريه سوم را مي توان چنين تدوين وتبيين كرد درآغاز اسلام پيامبر (ص) با توجه به فوريت لازم مسجدي بر پا كرد ولزوما تمامي تصميم گيري هاي شهر 5000 نفري مدينه النبي در همين مسجد رقم مي خورد اما اين مسجد مثل اولين چادر امدادي پس از زلزله است و با خانه تفاوت بسيار دارد مساجد بعدي با ايجاد سازمان هاي شهري بعضي از كاركردهاي اوليه را از دست دادند و به جاي آن كاركردهاي ديگري به آنها افزوده شد يا تقويت گرديد .
2- مقياس انساني : در معماري مساجد ايران مي بينيم كه با وجود بزرگي بنا، از عظمت خبري نيست بلكه بنايي با آن مقياس بس لطيف مي نمايد و طوري است كه در آن ادمي حقارت نمي كند به طور مثال در صحن مسجد گوهرشاد فضا در عين وسعت صميمي است . در تجربه به اين نتيجه رسيده ايم كه ريز نقشي كاشي ها و ارتفاع مناسب (تقريبا نسبت ارتفاع به طول ديوار 5/2 است ) و پنهان كردن گنبد بزرگ گوهرشاد در وراي ديوارها طوري ماهرانه فضا سازي مي كند كه آدمي در فضايي حدودا 50*55 متر اصلا احساس حركت ندارد.
3 – استفاده از نقوش اسليمي : ويژگي بارز نقش گياهي (اسليمي و ختايي) كه در همان لحظه نخست توجه را به خود معطوف مي دارد تحرك ، پيچ و تاب ، رشد و نمو ، زندگي و زايندگي است طرح از نقطه اي مشخص ، شروع مي شود و با پيچش هاي مكرر و رويش هاي تكرار شونده يادآور شجره طيبه اي است كه نشان از گسترش در شرق و غرب و شمال و جنوب عالم دارد نشاني از گسترش اسلام . نقش گياهي در عين برخورداري از صورتي گياه وار و آزاد ، از نظمي دقيق و زيبا پيروي مي كند ميل به نظم ، سبب انتظامات مركزي ، محوري ، تقارن و تكرار مي شود .
با استفاده از عناصري مثل شمسه ها ، ترنج ها ، سرچنگ ها ، گلدان ها مي توان محور موكد طرح را يافت . گردش دو اسليمي متقارن در دو جهت مخالف ، كيفيت دلپذيري پديد مي آورد كه مي توان آن را به كرشمه دو دلداده تشبيه كرد . 10
اوج اين نظم در زير گنبدها ديده مي شود با اشكالي مثل رقص و سماع دسته جمعي گروهي واله و شيدا ، تكرار و كثرت و در يك نگاه كثرت در وحدت . دكتر مدد پور در اين باره مي نويسد :
توحيد و تلقي توحيدي و تفكر تنزيهي باعث مي شود تا هنرمند مسلمان از كثرت مي گذرد تا به وحدت برسد انتخاب نقوش هندسي و اسليمي و خطايي و كمترين استفاده از نقوش انساني و وحدت اين نقوش در يك نقطه تاكيدي بر همين وحدت و توحيد ناب اسلامي است . 11
تقواي مسلمين و توصيه هاي موكد پيامبر (ص) در پرهيز از نمايش واقعيات و گرايش به سوي كثرات باعث شد تا نوعي انتزاع سازي در طرحهاي تزييني به مرور در قرون وسطاي اسلامي نضج بگيرد . نتيجه اين ممنوعيت دوري از طبيعت محسوس و رفتن به جهاني وراي آن با صور تمثيلي از اشكال هندسي و اسليمي و خطايي و گره ها بود . استفاده مناسب از نور ، حجم و صورت در كنار اين نقوش همان فضاي روحاني هنر اسلامي است . بدين سان هنرمند مسلمان سيري در باطن امور و اشيا دارد و با برداشت انتزاعي خود از واقعيات حسن و جمال الهي را جلوه اي ميهمان ناظر مسلمان مي كنند. 12
4- تضاد بين درون و برون . بعضي محققان به اين نكته نظر دارند كه در كليسا تضاد بين برون و درون جدي و تعيين شده است و كاركرد كليسا به نوعي ساز خود را مي زند و جامعه هم ساز خود را . در معماري اسلامي اين نكته حائز اهميت است كه مسجد حاصل معماري به بلوغ رسيده ايراني ، گرچه بين برون و درون مرزي روشن مي كند اما اين تضاد به معناي كاركرد متضاد و منفعل نيست بلكه مسجد و حومه آن مثل يك قفل و بست در هم غلاف شده اند مثل دو قطعه از يك كل واحد در هم تنيده اند . با اين دلايل مي توان پذيرفت كه چرا صحن بعضي مساجد در حد گذرگاه مشترك چند محله صميمانه در محل كاركرد دارد و استفاده مي شود . 13
علاوه بر اين ما در مساجد وقتي وارد درون فضا يعني شبستان ها مي شويم ديگر تمامي سلسله مراتب تمام مي شود اگر اين طور نباشد بين مومنان بايد فرق قايل بود فرق بين صف اول نماز و رديف آخر نمازگزاران در حالي كه اين بر خلاف نص آيه قرآن است كه ملاك را تنها تقوا مي داند و بس . 14
دكتر مددپور معتقد است : اين حالت در مساجد به كمال خويش مي رسد انسان با گشت در داخل و خارج مسجد عملا سير مكان وحدت و كثرت و خلوت و جلوت مي كند هر فضاي داخلي، خلوتگاه و محل توجه به باطن و هر فضاي خارجي ، جلوه گاه و مكان توجه به ظاهر مي شود بنابراين نمايش معماري در عالم اسلام نمي تواند تنها در ظاهر خلاصه شود . 15
5- ايهام : جايگاه و هم و اخذ معاني از يك كلمه در ادبيات و يك عنصر در معماري يا ديگر هنرها ، در فرهنگ ايران و ايراني كاملا برجسته است سراسر غرليات حافظ و سعدي (عليهما الرحمه ) مشحون از ايهامات زيباست . معماري اسلامي هم حقيقت (يعني توحيد) را هرگز عريان و در قالب مثلا يك ا.. درشت و جلي در يك ديوار خالي از تزيين به رخ مومن مسملمان نمي كشد بلكه اين حقيت را چون خورشيدي در پس ابري عرضه مي كند تا بتوان به خورشيد حتي از نگاه يك كارگز خسته ، پس از كار روزانه و پاي سجاده ، نماز نگريست . اين حقيقت يا همان واحد بودن خداوند ، با اين لفافه ملموس و در عين حال معمار گونه است .
6 – نور يا روشنايي : در قرآن سوره اي به نام نور وجود دارد كه آيه 35 آن مشخصا نور خدا را به چراغي شبيه مي داند چراغي كه نور را در ميان محفظه اي شيشه اي نگه مي دارد حتي مي توان شكل فيزيكي محراب را همچون كشش هاي بالارونده يك شعله نوراني دانست و كاشي هاي براق و شيشه گون در بدنه محراب را نيز مي توان همان محفظه شيشه اي تصور كرد اما مسئله اين است كه در معماري مساجد نور به صورت اخص تابيده بر نقطه اي خاص نداريم . زيرا اصلا در مسجد ما اولا نقطه خاص نداريم و ثانيا تنها و تنها روشنايي براي مسجد كافي است و حتي در زير گنبد و يا در كنار محراب ما شاهد تعبير صوفي مشربانه نور سياه هستيم به هر حال حتي نورگيرهاي زير گنبدها هم طوري ساخته مي شده اند كه به جاي تامين و انتقال نور ، روشنايي را بتابانند پروفسور پوپ در مورد نور كاملا عملكردي اظهار نظر كرده است :
در مساجد كمي روشنايي نقطه ضعيف جدي به شمار نمي آيد زيرا نور هميشه از پست سر جماعت مي تابد و بر روي محراب و امام تمركز مي يابد . البته به يك فرد مسيحي با آن تلقي خاص از نور در كليسا نمي توان خرده گرفت اما به هر حال مبحث نور از اختلافات روشن معماري اسلامي و مسيحي است .فضا : معمار مسلمان قافيه عروج را در تمامي ساختمان هايش مد نظر دارد . او تلاش مي كند از عالم خاك عروج نمايد و به فضاي برتر و پر معناتر راه يابد و از تغييرات و دگرگوني هاي اين جهاني آزاد گردد . 22
اين تصوير بهشت و جهان ماورا در همه فضاها در معماري اسلامي چه در معابر چه در مساجد چه در خانه ها و همه جاي ديگر دنبال مي شود تلاش او همواره اين است كه همه جا را به رنگ آن انديشه اصلي مركزي خويش در آورد و به يك فضاي فقير خاكي و ماورايي شبيه سازد آن فضايي كه او با آن انس ازلي داشته است فضايي كه مادي و خاطره اي از آن جهاناست كه انسان از آن هبوط كرده و هميشه تمامي انديشه و تفكراتش در پي بازگشت به آن و رهايي از قفس اين جهاني بوده است فضايي كامل و متعالي و بي زمان . 23
شكل : معمار ايراني ، در شكل كاري كرده است كه اكنون پس از نگاه به آثارش ، شاهد تاويل و تفسيرهاي گوناگون از مستشرقان و دانشمندان مسلمان هستيم . گروهي شكل هاي انتزاعي را ، تنها از روي ناچاري و به عنوان حل مسئله از طريق حذف مسئله مي انگارند . آنان معتقدند كه معمار مسلمان با وجود علاقه به ايجاد تصاوير واقعگرايانه روي ديوارهاي مقابل منظر ، به علت منع ديني ، براي تزيين به انتزاع روي آورده . گروهي ديگر بدون قايل بودن هيچ استقلال هنري براي معماري مسلمان ، هنر اسلامي را تنها كلكسيوني از هنر رم ، يونان ، ايران و ديگر سرزمين ها مي دانند .
گروهي نيز با غور در ژرفاي اين اشكال سطحي و با توجه به بستر فرهنگي سازنده معماري ، به اصولي عرفاني در وراي شكل ها دست يا زيده اند . 24
همه هستي از يك حقيقت مشخص اما ناپيدابه وجود آمدهاست و به همان نيز بر مي گردد . 25 انا لله و انا ليه راجعون 26 درگنبد خانه يك ديدگاه رمزي قوي و پر اهميت حضور دارد كه بر پيوند بين زمين و آسمان و آنچه خاكي و زميني است و آنه ماورايي و آسماني است تاكيد دارد رمز پر قدرت پيوند مربع ، به عنوان سمبل دين ، و دايره به عنوان رمز آسمان و سبب ساز اين تعالي و تشريف است 27
اشكال هميشه در خلوص و كمال غائي خود بوده است و اين كمال و خلوص و بساماني اشكال است كه به معماري ماهيتي غير خاكي مي بخشد و آن را به تصاوير دنياي مثالي نزديك مي سازد … اما معمار در عين تعالي در معماري از توجه به خصوصيات رواني انساني نيز غافل نمي ماند . 28
تقارن : تقارن در معماري ما ، با الهام از طبيعت ريشه دوانيده است نيازي به توضيح نيست زيرا به راحتي مي توان مثال هاي زيادي از اين قرينه سازي را در تجليات معماري يادآوري كرد باغ ايراني و قرينه سازي طولي (نسبت به وسط عرض) مدارس مساجد و ميادين همه صبغه اي از قرينه دارند.خود قرينه هم بر دو نوع است عمودي و افقي در تقران عمودي تصوير بنا با استفاده از آبنما به صورت قرينه عمودي ايجاد مي شد ، و در تقارن افقي هم ديوارهاي روبرو همانند است و حتي رجوع به عدد فرد در سه دري ها ، پنجدري ها و هفت دريها به خاطر داشتن محور تقارن است.جهت مندي بناي مسجد : اگر دقت كنيم كل بناي مسجد جهتمند و رو به سوي قبله است چرخش مساجد نسبت به راسته هاي مجاور برخاسته از همين احترام به قبله است .بي جهتي : بر خلاف نماي عمومي مساجد و حجم عمومي آنها كه رو به قبله دارد و صميمانه به خدا سلامي مي دهد اندروني مساجد كاملا بي جهت است و از دو طيق سادگي مطلق يا كثرت مطلق و ايجاد يك وحدت كلي سعي دارد عدم هر گونه تبعيض بصري را در مسجد رعايت كند .رنگ : معمار مسلمان هر چند معناي بصري رنگ را پيش چشم دارد اما مفاهيم ديگري را در پس رنگ و رنگ گذاري مي جويد . 30 معمار مسلمان وحدت كامل فضا را با رنگ هاي متضادي كه كنار هم قرار مي دهد ، پديد مي آورد . و اين نوع كاركردن با رنگ را از جهان بيني خود مي گيرد . در جهان بيني او عالم در عين اينكه داراي اضداد است ، روز و شب و سياه و سفيد و مهر و كين در آن كنار هم وجود دارند .



  مقطع کارشناسی ارشد

بلافاصله بعد از پرداخت به ایمیلی که در مرحله بعد وارد میکنید ارسال میشود.


فایل pdf غیر قابل ویرایش

قیمت25000تومان

خرید فایل word

قیمت35000تومان