فهرست مطالب

چکیده…………………………………………………………………………………… 1
الف: مبانی هنر دینی…………………………………………………………………. 2
ب: مبانی معنوی طراحی مسجد……………………………………………………. 7
ج: تعیین مبانی معنوی در عناصر مسجد ……………………………………………12
تاریخچه عناصر مسجد……………………………………………………………….. 19
از ساختن خود تا ساختن محیط……………………………………………………. 22
مخاطب شناسی بیان………………………………………………………………… 26
فکر و ذکر……………………………………………………………………………… 30
معرفی یک واژه نمونه دلیل……………………………………………………….. 31
نیایش و زیبایی‌شناس…………………………………………………………….ی 36
نمونه‌های موردی…………………………………………………………………. 38
منابع و مآخذ…………………………………………………………………………104

برای دانلود رایگان قسمت های بیشتراز فایل به انتهای مطلب مراجعه کنید

اموی وحکومت علی با امپراطوری دمشقی ، دنیاها تفاوت دارد و این را از نگاه تیز بین دسته دوم فرو مانده است . واقعیتاین است که معماری عصر اموی هر چند چشم و هم چشمی ناشیانه ای با امپراطوری قیصر بود و سخت رومی می نمود اما معماریی که طی قرون به تدریج در گوشه ممالک اسلامی نضج یافت بر خلاف نظر کسانی مثل گدار یا پوپ ، محل تجلی دوباره شکوه امپراطوری مثلا ساسانی در ایران نبود زیرا اساس تفکر امپراطوری ساسانی با حکومت های هر چند ناخالص اسلامی اگر نگوییم متضاد لااقل متفاوت بود این تفاوت در فلسفه ساخت کاملا مشهود است هنرمند مسلمان جز خدا همه چیز را فانی می بیند اما معماری پیش از اسلام سخت خودنما و خودپرست می نماید .
پس نظریه سوم را می توان چنین تدوین وتبیین کرد درآغاز اسلام پیامبر (ص) با توجه به فوریت لازم مسجدی بر پا کرد ولزوما تمامی تصمیم گیری های شهر 5000 نفری مدینه النبی در همین مسجد رقم می خورد اما این مسجد مثل اولین چادر امدادی پس از زلزله است و با خانه تفاوت بسیار دارد مساجد بعدی با ایجاد سازمان های شهری بعضی از کارکردهای اولیه را از دست دادند و به جای آن کارکردهای دیگری به آنها افزوده شد یا تقویت گردید .
2- مقیاس انسانی : در معماری مساجد ایران می بینیم که با وجود بزرگی بنا، از عظمت خبری نیست بلکه بنایی با آن مقیاس بس لطیف می نماید و طوری است که در آن ادمی حقارت نمی کند به طور مثال در صحن مسجد گوهرشاد فضا در عین وسعت صمیمی است . در تجربه به این نتیجه رسیده ایم که ریز نقشی کاشی ها و ارتفاع مناسب (تقریبا نسبت ارتفاع به طول دیوار 5/2 است ) و پنهان کردن گنبد بزرگ گوهرشاد در ورای دیوارها طوری ماهرانه فضا سازی می کند که آدمی در فضایی حدودا 50*55 متر اصلا احساس حرکت ندارد.
3 – استفاده از نقوش اسلیمی : ویژگی بارز نقش گیاهی (اسلیمی و ختایی) که در همان لحظه نخست توجه را به خود معطوف می دارد تحرک ، پیچ و تاب ، رشد و نمو ، زندگی و زایندگی است طرح از نقطه ای مشخص ، شروع می شود و با پیچش های مکرر و رویش های تکرار شونده یادآور شجره طیبه ای است که نشان از گسترش در شرق و غرب و شمال و جنوب عالم دارد نشانی از گسترش اسلام . نقش گیاهی در عین برخورداری از صورتی گیاه وار و آزاد ، از نظمی دقیق و زیبا پیروی می کند میل به نظم ، سبب انتظامات مرکزی ، محوری ، تقارن و تکرار می شود .
با استفاده از عناصری مثل شمسه ها ، ترنج ها ، سرچنگ ها ، گلدان ها می توان محور موکد طرح را یافت . گردش دو اسلیمی متقارن در دو جهت مخالف ، کیفیت دلپذیری پدید می آورد که می توان آن را به کرشمه دو دلداده تشبیه کرد . 10
اوج این نظم در زیر گنبدها دیده می شود با اشکالی مثل رقص و سماع دسته جمعی گروهی واله و شیدا ، تکرار و کثرت و در یک نگاه کثرت در وحدت . دکتر مدد پور در این باره می نویسد :
توحید و تلقی توحیدی و تفکر تنزیهی باعث می شود تا هنرمند مسلمان از کثرت می گذرد تا به وحدت برسد انتخاب نقوش هندسی و اسلیمی و خطایی و کمترین استفاده از نقوش انسانی و وحدت این نقوش در یک نقطه تاکیدی بر همین وحدت و توحید ناب اسلامی است . 11
تقوای مسلمین و توصیه های موکد پیامبر (ص) در پرهیز از نمایش واقعیات و گرایش به سوی کثرات باعث شد تا نوعی انتزاع سازی در طرحهای تزیینی به مرور در قرون وسطای اسلامی نضج بگیرد . نتیجه این ممنوعیت دوری از طبیعت محسوس و رفتن به جهانی ورای آن با صور تمثیلی از اشکال هندسی و اسلیمی و خطایی و گره ها بود . استفاده مناسب از نور ، حجم و صورت در کنار این نقوش همان فضای روحانی هنر اسلامی است . بدین سان هنرمند مسلمان سیری در باطن امور و اشیا دارد و با برداشت انتزاعی خود از واقعیات حسن و جمال الهی را جلوه ای میهمان ناظر مسلمان می کنند. 12
4- تضاد بین درون و برون . بعضی محققان به این نکته نظر دارند که در کلیسا تضاد بین برون و درون جدی و تعیین شده است و کارکرد کلیسا به نوعی ساز خود را می زند و جامعه هم ساز خود را . در معماری اسلامی این نکته حائز اهمیت است که مسجد حاصل معماری به بلوغ رسیده ایرانی ، گرچه بین برون و درون مرزی روشن می کند اما این تضاد به معنای کارکرد متضاد و منفعل نیست بلکه مسجد و حومه آن مثل یک قفل و بست در هم غلاف شده اند مثل دو قطعه از یک کل واحد در هم تنیده اند . با این دلایل می توان پذیرفت که چرا صحن بعضی مساجد در حد گذرگاه مشترک چند محله صمیمانه در محل کارکرد دارد و استفاده می شود . 13
علاوه بر این ما در مساجد وقتی وارد درون فضا یعنی شبستان ها می شویم دیگر تمامی سلسله مراتب تمام می شود اگر این طور نباشد بین مومنان باید فرق قایل بود فرق بین صف اول نماز و ردیف آخر نمازگزاران در حالی که این بر خلاف نص آیه قرآن است که ملاک را تنها تقوا می داند و بس . 14
دکتر مددپور معتقد است : این حالت در مساجد به کمال خویش می رسد انسان با گشت در داخل و خارج مسجد عملا سیر مکان وحدت و کثرت و خلوت و جلوت می کند هر فضای داخلی، خلوتگاه و محل توجه به باطن و هر فضای خارجی ، جلوه گاه و مکان توجه به ظاهر می شود بنابراین نمایش معماری در عالم اسلام نمی تواند تنها در ظاهر خلاصه شود . 15
5- ایهام : جایگاه و هم و اخذ معانی از یک کلمه در ادبیات و یک عنصر در معماری یا دیگر هنرها ، در فرهنگ ایران و ایرانی کاملا برجسته است سراسر غرلیات حافظ و سعدی (علیهما الرحمه ) مشحون از ایهامات زیباست . معماری اسلامی هم حقیقت (یعنی توحید) را هرگز عریان و در قالب مثلا یک ا.. درشت و جلی در یک دیوار خالی از تزیین به رخ مومن مسملمان نمی کشد بلکه این حقیت را چون خورشیدی در پس ابری عرضه می کند تا بتوان به خورشید حتی از نگاه یک کارگز خسته ، پس از کار روزانه و پای سجاده ، نماز نگریست . این حقیقت یا همان واحد بودن خداوند ، با این لفافه ملموس و در عین حال معمار گونه است .
6 – نور یا روشنایی : در قرآن سوره ای به نام نور وجود دارد که آیه 35 آن مشخصا نور خدا را به چراغی شبیه می داند چراغی که نور را در میان محفظه ای شیشه ای نگه می دارد حتی می توان شکل فیزیکی محراب را همچون کشش های بالارونده یک شعله نورانی دانست و کاشی های براق و شیشه گون در بدنه محراب را نیز می توان همان محفظه شیشه ای تصور کرد اما مسئله این است که در معماری مساجد نور به صورت اخص تابیده بر نقطه ای خاص نداریم . زیرا اصلا در مسجد ما اولا نقطه خاص نداریم و ثانیا تنها و تنها روشنایی برای مسجد کافی است و حتی در زیر گنبد و یا در کنار محراب ما شاهد تعبیر صوفی مشربانه نور سیاه هستیم به هر حال حتی نورگیرهای زیر گنبدها هم طوری ساخته می شده اند که به جای تامین و انتقال نور ، روشنایی را بتابانند پروفسور پوپ در مورد نور کاملا عملکردی اظهار نظر کرده است :
در مساجد کمی روشنایی نقطه ضعیف جدی به شمار نمی آید زیرا نور همیشه از پست سر جماعت می تابد و بر روی محراب و امام تمرکز می یابد . البته به یک فرد مسیحی با آن تلقی خاص از نور در کلیسا نمی توان خرده گرفت اما به هر حال مبحث نور از اختلافات روشن معماری اسلامی و مسیحی است .فضا : معمار مسلمان قافیه عروج را در تمامی ساختمان هایش مد نظر دارد . او تلاش می کند از عالم خاک عروج نماید و به فضای برتر و پر معناتر راه یابد و از تغییرات و دگرگونی های این جهانی آزاد گردد . 22
این تصویر بهشت و جهان ماورا در همه فضاها در معماری اسلامی چه در معابر چه در مساجد چه در خانه ها و همه جای دیگر دنبال می شود تلاش او همواره این است که همه جا را به رنگ آن اندیشه اصلی مرکزی خویش در آورد و به یک فضای فقیر خاکی و ماورایی شبیه سازد آن فضایی که او با آن انس ازلی داشته است فضایی که مادی و خاطره ای از آن جهاناست که انسان از آن هبوط کرده و همیشه تمامی اندیشه و تفکراتش در پی بازگشت به آن و رهایی از قفس این جهانی بوده است فضایی کامل و متعالی و بی زمان . 23
شکل : معمار ایرانی ، در شکل کاری کرده است که اکنون پس از نگاه به آثارش ، شاهد تاویل و تفسیرهای گوناگون از مستشرقان و دانشمندان مسلمان هستیم . گروهی شکل های انتزاعی را ، تنها از روی ناچاری و به عنوان حل مسئله از طریق حذف مسئله می انگارند . آنان معتقدند که معمار مسلمان با وجود علاقه به ایجاد تصاویر واقعگرایانه روی دیوارهای مقابل منظر ، به علت منع دینی ، برای تزیین به انتزاع روی آورده . گروهی دیگر بدون قایل بودن هیچ استقلال هنری برای معماری مسلمان ، هنر اسلامی را تنها کلکسیونی از هنر رم ، یونان ، ایران و دیگر سرزمین ها می دانند .
گروهی نیز با غور در ژرفای این اشکال سطحی و با توجه به بستر فرهنگی سازنده معماری ، به اصولی عرفانی در ورای شکل ها دست یا زیده اند . 24
همه هستی از یک حقیقت مشخص اما ناپیدابه وجود آمدهاست و به همان نیز بر می گردد . 25 انا لله و انا لیه راجعون 26 درگنبد خانه یک دیدگاه رمزی قوی و پر اهمیت حضور دارد که بر پیوند بین زمین و آسمان و آنچه خاکی و زمینی است و آنه ماورایی و آسمانی است تاکید دارد رمز پر قدرت پیوند مربع ، به عنوان سمبل دین ، و دایره به عنوان رمز آسمان و سبب ساز این تعالی و تشریف است 27
اشکال همیشه در خلوص و کمال غائی خود بوده است و این کمال و خلوص و بسامانی اشکال است که به معماری ماهیتی غیر خاکی می بخشد و آن را به تصاویر دنیای مثالی نزدیک می سازد … اما معمار در عین تعالی در معماری از توجه به خصوصیات روانی انسانی نیز غافل نمی ماند . 28
تقارن : تقارن در معماری ما ، با الهام از طبیعت ریشه دوانیده است نیازی به توضیح نیست زیرا به راحتی می توان مثال های زیادی از این قرینه سازی را در تجلیات معماری یادآوری کرد باغ ایرانی و قرینه سازی طولی (نسبت به وسط عرض) مدارس مساجد و میادین همه صبغه ای از قرینه دارند.خود قرینه هم بر دو نوع است عمودی و افقی در تقران عمودی تصویر بنا با استفاده از آبنما به صورت قرینه عمودی ایجاد می شد ، و در تقارن افقی هم دیوارهای روبرو همانند است و حتی رجوع به عدد فرد در سه دری ها ، پنجدری ها و هفت دریها به خاطر داشتن محور تقارن است.جهت مندی بنای مسجد : اگر دقت کنیم کل بنای مسجد جهتمند و رو به سوی قبله است چرخش مساجد نسبت به راسته های مجاور برخاسته از همین احترام به قبله است .بی جهتی : بر خلاف نمای عمومی مساجد و حجم عمومی آنها که رو به قبله دارد و صمیمانه به خدا سلامی می دهد اندرونی مساجد کاملا بی جهت است و از دو طیق سادگی مطلق یا کثرت مطلق و ایجاد یک وحدت کلی سعی دارد عدم هر گونه تبعیض بصری را در مسجد رعایت کند .رنگ : معمار مسلمان هر چند معنای بصری رنگ را پیش چشم دارد اما مفاهیم دیگری را در پس رنگ و رنگ گذاری می جوید . 30 معمار مسلمان وحدت کامل فضا را با رنگ های متضادی که کنار هم قرار می دهد ، پدید می آورد . و این نوع کارکردن با رنگ را از جهان بینی خود می گیرد . در جهان بینی او عالم در عین اینکه دارای اضداد است ، روز و شب و سیاه و سفید و مهر و کین در آن کنار هم وجود دارند .



  مقطع کارشناسی ارشد

بلافاصله بعد از پرداخت به ایمیلی که در مرحله بعد وارد میکنید ارسال میشود.


فایل pdf غیر قابل ویرایش

قیمت25000تومان

خرید فایل word

قیمت35000تومان