انتخاب صفحه

فهرست مندرجات

1-فصل اول: کلیات

     مقصد تکاملی یا غایت آفرینش آدم کجاست؟ بدون تفکر و تأمل در طرح کلی عالم چگونه می‌توان به این حقیقت رسید؟ مورچه‌ای که تلاش می‌کند تا آذوقه زمستانش را جمع آورد نه در عالم تأمل می‌کند و نه خود را می‌شناسد و همین‌که بشر در طرح کلی عالم می‌اندیشد و در جست‌وجوی حقیقت است معلوم می‌دارد که او به لحاظ روحی امکان محیط شدن بر عالم هستی را دارد، اگرچه به لحاظ جسمی به خاک وابسته است و امکان پرواز نیز ندارد. حقیقت هیچ‌چیز را بیرون از طرح کلی عالم نمی‌توان دریافت، چه برسد به حقیقت وجود انسان را که مظهر همه عوالم است.

     عالم ذات واحدی است و غایت آفرینش بشر از غایت کل وجود جدا نیست و اگر در مأثورات دینی ما هست که پس از برقراری حکومت عدل جهانی که غایت تکاملی مقام جمعی بشر است قیامت صغرا نیز واقع می‌شود و همه عالم هستی در هم می‌ریزد و نظام دیگری به خود می‌گیرد؛ یعنی هنگامی جهان به مقصد می‌رسد که آدم در مقام کلی خود به مقصد تکاملی خویش رسیده باشد.     یکی از موضوعات مشترک و همگانی در میان جوامع انسانی، پژوهش و کاوش پیرامون فرجام تاریخ و چگونگی آینده است؛ زیرا جوامع بشری جدا از تعلقات دینی، جغرافیایی و وابستگی‌های نژادی همواره از امیدواری به آینده خرسند و از ناامیدی نسبت به آن نگران‌اند. از این نظر می‌توان فرجام‌خواهی را دغدغه تاریخی و کهن همه امت‌ها و ملل جهان دانست که به‌صورت گرایش مشترک در نهاد ترقی‌خواه انسان‌ها ریشه دارد. این دغدغه سبب شده است که مسئله فرجام شناسی و بحث از آینده، همواره به‌عنوان یک گفتمان زنده و پویا، توجه اندیشمندان، اعم از ادیان الهی و مکاتب بشری را به خود معطوف سازد تا در تلاشی مستمر، به پیش‌بینی روند تحولات درگذر زمان و چگونگی حوادث فردای تاریخ بپردازند.

     امروزه بسیاری از فرضیه‌ها و نظریه‌پردازی‌های آینده‌نگر بر پایه بحث از چگونگی آینده و پیش‌بینی حوادث فرارو و پیامدهای آن استوار است. به همین دلیل، در بسیاری از مراکز دانشگاهی جهان، پژوهش پیرامون آینده با توجه به اهمیت و کاربردهای گوناگون آن، به‌عنوان یک‌رشته تحصیلی مطرح است.

     این بحث از زوایای مختلف تاریخی، جامعه‌شناسی، سیاسی و دینی قابل‌بررسی است؛ اما آنچه در این خصوص مهم و راهگشاست، توجه به نقش اساسی ادیان الهی، به‌ویژه آموزه‌های قرآنی، در شکوفایی نگاه مثبت به فردای تاریخ است؛ زیرا گرچه اندیشه فرجام‌خواهی و آینده‌نگری دارای ریشه‌های فطری و سابقه کهن تاریخی است؛ اما این بحث قبل از هر چیز، رهاورد گفتمان دینی بوده و منادیان اصلی آن، پیامبران الهی و کتب آسمانی، به‌خصوص قرآن مجید هستند.

     آنچه باید در حوزه مطالعات دینی نسبت به این موضوع مورد تأمل قرار گیرد، نگرش قرآنی به مسئله فرجام تاریخ و تبیین مؤلفه‌های فرجام شناسی اسلامی بر اساس آموزه‌های وحیانی است، زیرا ویژگی‌های منحصربه‌فرد نگاه قرآن در رویکرد به آینده و تأثیرات فراگیر آن، رسالت دینی ما را در اهتمام به نگرش قرآنی نسبت به این موضوع دوچندان می‌نماید. ازاین‌روی بحث از آینده‌نگری اسلامی با تکیه‌بر آیات قرآن، به دلیل نقش الهام‌بخش آموزه‌های قرآنی در ترسیم چشم‌انداز آینده تاریخ، یکی از مهم‌ترین اولویت‌های مطالعات دینی در عرصه آینده‌پژوهی شمرده می‌شود. بر همین اساس، گفتمان فرجام شناسانه دینی را می‌باید مستحکم بنا نهاد و به توسعه آن پرداخت.

     به اعتقاد نگارنده، فرجام شناسی اسلامی در جریان نظریه‌پردازی‌های راهبردی و نقش‌آفرینی در شکل‌دهی و تغییر نگرش عمومی نسبت به آینده، کاربردهای اساسی جهانی دارد؛ زیرا غنای ذاتی اندیشه فرجام شناسی اسلامی و قابلیت‌های نظریه‌پردازی آن، دستمایه بزرگی است که می‌تواند گفتمان نجات گرایی اسلامی در قالب ایده قرآنی مهدویت را به نظریه جهانی و آرمان‌خواهانه بشریت تشنه عدالت و معنویت تبدیل کند. به همین دلیل، آنچه در عرصه گفتمان فرجام شناسی دینی و تبیین دورنمای آینده تاریخ از دیدگاه اسلام، رسالت دینی ما و نیاز مبرم این عصر و زمان است، توجه به دو امر اساسی در عرصه تئوری سازی و عملیاتی شدن نظریه فرجام شناسانه قرآن کریم است:

     1-تبیین صحیح و اصولی نظریه فرجام شناسانه دینی بر اساس الگوسازی قرآنی؛ یعنی استخراج مبانی و مؤلفه‌های فرجام شناسی اسلامی و تئوری سازی بر اساس ایدئال‌ها و ترسیم جامعه آرمانی در آموزه‌های بالنده قرآن مجید.

     2-طراحی راهبرد نجات جامعه بشری بر پایه این ایده قرآنی، در قالب نظریه «مهدویت» و نجات اندیشی اسلامی و ارائه آن در گفتمان‌های جهانی و بین‌المللی، متناسب با نیازها و اقتضائات زمان.

     ازاین‌رو ضرورت دارد ابعاد، اهداف و کارکردهای ایده قرآنی و فرجام شناسی اسلامی، در سطوح مختلف تبیین و به‌صورت یک رویکرد فعال وارد گفتمان جوامع بشری گردد؛ بنابراین باید مبانی و ابعاد تئوریک الگوی جامعه آرمانی با نگرش اصیل قرآنی تبیین شود تا این اندیشه الهی به‌تدریج وارد حیات اجتماعی شده، به‌صورت فرهنگ و تفکر فراگیر تبدیل شود؛ یعنی این اندیشه آرمان‌گرایانه قرآنی از حالت اعتقاد صرف، به شکل رویکرد فراگیر اجتماعی و تفکر غالب در جامعه درآید؛ به‌گونه‌ای که آثار این باور قرآنی در تمام عرصه‌ها و محیط‌ها ظهور و نمود داشته باشد؛ زیرا نهادینه کردن این تفکر، امری دشوار است که به کارکرد فرهنگی در سطوح مختلف جامعه، توسط مراکز علمی، دانشگاهی، اماکن مذهبی، نهادهای فرهنگی و رسانه‌ای نیاز دارد؛ چراکه کارکرد فرهنگی، هم اندیشه‌ساز است و هم الگو پرداز؛ به‌ویژه آنجا که مسئله دارای ریشه اعتقادی بوده و از عقبه‌های دینی نیز برخوردار باشد، فرهنگ‌سازی الگوهای فکری، پایدارتر خواهد بود.

     در اسلام موضوع فرجام مندی حیات زمینی انسان از بنیادی‌ترین مسائل مطرح‌شده در متون نقلی و عقلی اسلامی است که در قالب مسئله مهدویت مطرح گردیده است. در حقیقت مهدویت همان مسئله ایست که می‌توان فرجام شناسی سیاسی و اجتماعی موردنظر اسلام را از آن استنباط کرد. اگر به آرای اندیشمندان و فیلسوفان اسلامی نیز توجه شود آرمان‌شهرهایی که آنان به نظریه‌پردازی حول ویژگی‌های آن پرداخته‌اند تا حدود زیادی همان آرمان‌های متحقق در آینده ایست که با ظهور مهدی و برپایی حکومت جهانی او در معارف اسلامی بیان گشته است.

     این تحقیق بر این انگاره مبتنی است که قرآن مجید آینده جامعه بشری را روشن پیش‌بینی نموده و از فراگیر شدن دین اسلام در آینده خبر داده است. این انگاره، پایه و اساس فرجام شناسی اسلامی و نظریه قرآنی مهدویت است که بنا بر پیش‌گویی‌های وحیانی قرآن، به‌طور حتم در آینده تاریخ تحقق خواهد یافت. بدون شک، تبیین و ترویج این تفکر الهی، در اصلاح نگرش‌های عمومی نسبت به موضوع آینده تأثیرات خوبی بر جای خواهد گذاشت. همان‌گونه که اکنون نیز آثار آن مشاهده می‌شود؛ توجه مستضعفان جهان به بشارت الهی و گرایش روزافزون بسیاری از آزاد اندی‌شان به این موضوع از یکسو، نگرانی و عکس‌العمل‌های انفعالی و خصمانه قدرت‌های استکباری برای مقابله با تأثیر اندیشه‌های ایدئولوژیک اسلامی و قرآنی از سوی دیگر، گویای نفوذ این تفکر الهام‌بخش در اذهان عمومی است؛ چنان‌که آثار و پیامدهای آن هرروز پررنگ‌تر از گذشته نمایان می‌گردد.

1-1-طرح مسئله…………………………………………………………………………….10

2-1-اهمیت پژوهش………………………………………………………………………..12

3-1-اهداف پژوهش………………………………………………………………………..13

4-1-سابقه پژوهشی موضوع…………………………………………………………….13

5-1-سؤال پژوهش………………………………………………………………………..15

6-1-فرضیه پژوهش………………………………………………………………………15

7-1-روش پژوهش………………………………………………………………………..15

8-1-روش جمع‌آوری مطالب…………………………………………………………….15

9-1-تعریف مفاهیم و اصطلاحات………………………………………………………15

1-9-1-فرجام شناسی………………………………………………………………….16

2-9-1-اندیشه سیاسیِ اسلام……………………………………………………….16

3-9-1-تفاسیر شیعه……………………………………………………………………17

4-9-1-خدامحوری………………………………………………………………………..19

5-9-1-آرمان‌گرایی………………………………………………………………………..19

6-9-1-حکومت صالحان………………………………………………………………….20

10-1-موانع پژوهش……………………………………………………………………21

11-1-سازمان‌دهی پژوهش……………………………………………………………21

برای دانلود رایگان قسمت های بیشتراز فایل به انتهای مطلب مراجعه کنید

-فصل دوم: مبانی نظری

     بحث از فرجام شناسی حیات سیاسی بشر و نظام‌مندسازی مطالعات آینده‌نگر از منظر قرآن، نیازمند شناخت قواعد کلی و فرضیه‌های مبتنی بر آیات قران است که در روشن شدن موضوع ما را کمک می‌کند. با تأمل در آیات قرآن به دست می‌آید که قران مجید، تحولات جوامع انسانی را هماهنگ با قوانین تکوینی حاکم بر جهان تفسیر کرده است. ویژگی‌های این روش قرآنی را می‌توان به‌اجمال چنین برشمرد:

     1-قرآن با نگرش توحیدی در بررسی تحولات بشری، رخدادهای اجتماعی را بر محور حاکمیت اراده الهی قابل تفسیر می‌داند، بر این اساس، نگاه توحیدی به جریان تحولات اجتماعی، مهم‌ترین پیش‌فرض فرجام شناسی اسلامی شمرده می‌شود.

     2-آیات قرآنی در پرتو این نگرش توحیدی، بر تأثیر اراده انسان در چگونگی مسیر تحولات سیاسی حیات اجتماعی بشر تأکید کرده و نقش بی‌بدیل وی را در تحولات اجتماعی-سیاسی به رسمیت شناخته است.

     3-قرآن مجید، سیر تحولات اجتماعی را به‌سوی تکامل دانسته، این روند تکاملی را غایت‌ مند می‌داند که به‌تدریج به‌سوی هدفی مشخص پیش می‌رود.

     4-از دیدگاه قرآن، حوادث و رخدادهای سیاسی جوامع انسانی، قانونمند بوده و هرگونه تغییر در آن، بر اساس این اصول و قوانین امکان‌پذیر است. (معرفت:1390: 101)

2-2-تشابهات و تفاوت‌های آینده‌پژوهی با فرجام شناسی

     به‌طورکلی وجوه اشتراک میان این دو را می‌توان در چند مورد برشمرد:

     1-جهت‌گیری مشترک (رویکرد معطوف به آینده)

     2-هدف مشترک (تحقق جامعه مطلوب در آینده)

     3-تلاش مشترک (ترسیم چشم‌انداز زندگی آینده)

     4-نفی جبر (تأکید بر نقش‌آفرینی انسان در چگونگی آینده)

     باوجود همگونی و مشابهت‌های آینده‌پژوهی مصطلح و فرجام شناسی دینی، میان این دو تفاوت‌های اساسی نیز وجود دارد. ازآنچه در تعریف، کاربردها و اهداف آینده‌پژوهی اشاره گردید، روشن می‌شود که اهداف آینده‌پژوهی، بیشتر پیرامون محور تأمین حداکثر منافع از راه کسب آگاهی و مهارت لازم برای سیاست‌گذاری‌های کلان و پیش‌گیری از تهدیدها دور میزند. آینده‌پژوهی با این تعریف، با فرجام شناسی دینی تفاوت‌های اساسی دارد؛ به‌گونه‌ای که می‌توان میان این دو ازنظر ماهیت، مستندات، اهداف و روش‌ها تفاوت‌های ذیل را برشمرد:

     1-فرجام شناسی اسلامی در حقیقت، شناخت دیدگاه دین نسبت به آینده و بر اساس پیش‌گویی‌های دینی است؛ زیرا فرجام شناسی اسلامی با استناد به آموزه‌های دینی، به بررسی فرآیند آینده انسان می‌پردازد؛ اما آینده‌پژوهی، تلاش دوراندیشانه علمی پیرامون موضوع آینده است که این تلاش علم گرایانه، مبتنی بر نگاه دین مدارانه و مستندات دینی نبوده و با تکیه‌بر دستمایه‌های علمی و ارزیابی رویکردها و قراین موجود، به کشف شرایط آینده و پیش آمدهای آن می‌پردازد. (مرادخانی،1386: 46)

     2-در فرجام شناسی اسلامی، آینده حتمی مورد مطالعه قرار می‌گیرد، اما آینده‌پژوهی به بررسی آینده‌های محتمل می‌پردازد و قطعیت در این عرصه جایگاهی ندارد؛ زیرا در آینده‌پژوهی مصطلح، پیش‌بینی‌ها مبتنی بر گمانه‌زنی‌های احتمالی پیرامون سیر تحولات آینده است؛ درحالی‌که پیش‌گویی‌های فرجام شناسی دینی و قرآنی به دلیل ماهیت وحیانی آن قطعی و تخلف‌ناپذیر است.

     3-در فرجام شناسی اسلامی، هدف‌ها متوجه ایدئال‌های ممکن و متعالی است، اما در آینده‌پژوهی به دلیل نگاه مقایسه‌ای وضع موجود با وضع مطلوب، اهداف و غایات ممکن و راجح مورد اهتمام است.

     4-آینده‌پژوهی مصطلح پدیده نوظهوری است که بر اساس اقتضائات و نیازهای شرایط کنونی شکل‌گرفته است؛ اما فرجام شناسی دینی، نگاه تاریخی به آینده و پیش‌بینی فردای حیات انسان، بر اساس تعلیمات غیبی و وحیانی است که با بحث منجی گرایی و موعود باوری ارتباط دارد. (رشیدی،1381: 79)

     با توجه به آنچه گفته شد، ارزش و کاربرد آینده‌پژوهی در آن است که یک فرصت ساختارمند برای نگاه به آینده را فراهم می‌سازد تا از این رهگذر، زمینه‌ها و بستر مناسب برای سیاست‌گذاری‌های کلان را فراهم نماید.

3-2-رویکردها در شناخت آینده

      منابع و ابزار شناخت آینده چیست؟ دراین‌باره دو رویکرد وجود دارد:

     1-رویکرد مکاتب بشری

     2-رویکرد ادیان الهی

     رویکرد مکاتب فکری بشری، رویکردی علم گرایانه و جامعه‌شناسانه است که از راه مطالعه شرایط محیطی و عوامل پیش برنده یا محدودکننده، به کشف آینده و پیش‌بینی آن می‌پردازد. اعتبار این روش، به میزان اعتبار و ارزش اکتشافی علوم اجتماعی در کشف آینده بستگی دارد. در رویکرد دینی، با تکیه‌بر گزاره‌های دینی، به‌پیش بینی آینده پرداخته می‌شود. این روش به دلیل اعتبار بالای گزاره‌های دینی، مطمئن‌ترین روشی است که می‌تواند چهره پنهان و دور از دسترس آینده را مکشوف سازد.

4-2-ضرورت نگرش دینی به آینده

     ازآنجاکه اندازه‌های علم و اندوخته‌های مبتنی بر حدس‌ها و تخمین‌ها نمی‌تواند بلندای آینده را برای ما مکشوف کند، ناگزیر برای کشف آینده باید به منبعی یقین آور که احاطه و اشراف کامل به آینده دارد، متکی بود. این در حالی است که هیچ منبعی جز منبع غنی وحی نمی‌تواند رمز گشای رازهای آینده باشد. بر این اساس، آینده تاریخ، راز سربه‌مهری است که بسیاری خواهان رمزگشایی آن هستند؛ اما تنها دانایان غیب از آن مطلع‌اند و پیش‌گویی درباره آینده جز از فراز رفیع‌ترین قله معرفت ممکن نیست. تنها از این جایگاه بلند است که می‌توان هم گذشته و هم آینده را دید و فتح این قله برای انسان‌های عادی مقدور نیست. (قنبری،1384: 7) بنابراین، کاوش‌های بشری هرگز نمی‌توانند آینده را به‌طور کامل کشف و از آن گزارش دهند؛ چون آینده‌شناسی، نیازمند آگاهی و احاطه علمی نسبت به آینده و عوامل مؤثر در شکل‌گیری حوادث آینده است.

5-2-نقش ادیان الهی در شکوفایی نگاه مثبت به آینده

     نکته مهم در فرآیند شکل‌گیری اندیشه فرجام‌خواهی، توجه به نقش اساسی و بی‌بدیل ادیان الهی در شفاف‌سازی دورنمای آینده و شکوفایی نگاه مثبت به آینده است؛ زیرا گرچه اندیشه فرجام‌خواهی و آینده‌نگری دارای ریشه‌های فطری و انسانی و سابقه کهن تاریخی است؛ اما این بحث در حوزه گفتمان بشری، بیش از هر جیز، رهاورد گفتمان دینی بوده و منادیان اصلی آن پیامبران و کتب آسمانی هستند.است که پیش‌گویی‌های پیامبران الهی آرمان‌خواهی نهفته انسانی را به یک رویکرد فراگیر و همه‌جانبه در جوامع بشری تبدیل کرده است. از این منظر، موضوع فرجام نگری و توجه به فردای تاریخ را می‌باید رهاورد تعلیمات ادیان آسمانی و انبیای الهی دانست که همواره نگاه بشریت را به‌سوی آینده روشن و بهجت‌آوری معطوف کرده است. آینده روشنی که گستره وسیعی از حیات آدمی، از حیات فکری و مادی او گرفته تا حیات دینی و معنوی و اخروی‌اش را شامل می‌شود. (مطهری،1363: 352)     به همین دلیل، این نگرش در میان پیروان ادیان و کسانی که دارای جهان‌بینی توحیدی‌اند، نمود بیشتری دارد؛ زیرا مکاتب الهی، ازآنجاکه جهان دارای خالق حکیم، دانا و توانا می‌دانند و تدبیر جهان را بر اساس اراده حق‌تعالی توجیه می‌کنند، آینده و فرجام بشریت را روشن ارزیابی کرده‌اند.     به میزانی که جوامع بشری از آزمون‌های دینی تأثیرپذیر بوده‌اند، در میان آنان امید به آینده رسوخ بیشتری داشته است. در طول تاریخ انسان تدریجاً ازلحاظ ارزش‌های انسانی به مراحل کمال خود نزدیک‌تر می‌شود. تا آنجا که درنهایت امر، حکومت عدالت محورانه یعنی حکومت کامل ارزش‌های انسانی مستقر خواهد شد و از حکومت نیروهای باطل اثری نخواهد ماند. (مطهری،1378: 427)

     در آموزه‌های ادیان ابراهیمی، نقاط اشتراک مهمی وجود دارد که شالوده اصلی نگرش این ادیان را تشکیل می‌دهد. با نگاه به آموزه‌های آینده‌نگرانه ادیان ابراهیمی، درمی‌یابیم که الگوی برتر پیش‌گویی فرجام شناسانه این ادیان، پیش‌بینی جهانی‌شدن و غلبه بر سایر مکاتب است. مهم‌ترین اصول مشترک در آموزه‌های ادیان ابراهیمی را می‌توان این‌گونه نام برد:

1-2-مبانی فرجام شناسی در قرآن مجید……………………………………………23

2-2-تشابهات و تفاوت‌های آینده‌پژوهی با فرجام شناسی……………………….23

3-2-رویکردها در شناخت آینده………………………………………………………..25

4-2-ضرورت نگرش دینی به آینده……………………………………………………..25

5-2-نقش ادیان الهی در شکوفایی نگاه مثبت به آینده…………………………….25

6-2-ویژگی‌های مبنایی فرجام شناسی اسلامی و قرآنی………………………..26

7-2-فرجام شناسی شیعی………………………………………………………….27

8-2-قرآن؛ منبع آگاهی از آینده……………………………………………………….28

9-2-اراده حاکم بر جهان و انسان……………………………………………………..28

10-2-قانونمندی تحولات اجتماعی……………………………………………………29

11-2-تکامل هدفمند جهان و انسان…………………………………………………..30

12-2-سنت‌های حاکم بر جهان و انسان……………………………………………31

13-2- فرجام شناسی در مکاتب گوناگون…………………………………………..32

1-13-2-فرجام شناسی مبتنی بر آموزه‌های ادیان الهی………………………….32

2-13-2-فرجام شناسی در مکاتب فکری بشری…………………………………..35

14-2-الگوی تحلیل……………………………………………………………………..42

برای دانلود رایگان قسمت های بیشتراز فایل به انتهای مطلب مراجعه کنید

-فصل سوم: مؤلفه‌های فرجام شناسی بر اساس تفاسیر شیعه از قرآن مجید

قرآن، منبع اصلی همه معارف و احکام اسلام است و در حقیقت، به‌منزله قانون اساسی در حیات آرمانی جامعه اسلامی است. همان‌گونه که در قانون اساسی هر کشور، اصول و اهداف و مسئولیت‌های ارگان‌ها و نهادها به‌صورت کلی و بدون شرح و توضیح کامل ثبت شده و شرح و تبیین آن به عهده قانون‌های عادی است، در قرآن نیز برخی از معارف اسلامی به‌صورت کلی و مجمل بیان شده و به‌صورت مستقیم به بسیاری از اعتقادات و چگونگی اجرای بسیاری از احکام اشاره نکرده است. ولی دارای آیاتی است که در آن آیات برخی از معارف اسلامی به‌صورت کلی و مجمل بیان شده است و تفسیر و توضیح آن به عهده پیامبران (ص) نهاده شده است. در مورد مهدویت نیز چنین است.     ریشه اصلی این تفکر در قرآن است که در چند آیه نابودی ستم را پیش‌بینی کرده است و پیروزی صالحان و پارسایان و مستضعفان را بشارت داده است و سرانجام کار را از آن پرهیزکاران دانسته و بشارت داده که در پایان جهان، نیکوکاران حاکم خواهند شد. در تفسیر این آیات روایات فراوانی بر پیامبر (ص) و ائمه (ع) نقل شده است که بنا بر آن‌ها، حکومت امام مهدی (ع) در آخرالزمان همان حکومت مستضعفان و صالحانی است که در قرآن بشارت به آن‌ها داده شده است.     قرآن مجید در بیش از صدوبیست آیه به این موضوع اشاره کرده و اعلام می‌کند که بنا بر اراده الهی، حکومت ستم به پایان خواهد رسید و بندگان صالح خدا حاکمیت جهان را از آن خود خواهند کرد تا قوانین اسلام را به‌طور کامل و همه‌جانبه اجرا کنند و جامعه توحیدی شکل گیرد. (بحرانی،1384: 26)

     این آیات، توسط مفسران مسلمان خصوصاً مفسران شیعه با استفاده از روایات اهل‌بیت، به دوران ظهور حضرت حجّت و حاکمیت مهدوی اسلام در جهان، تفسیر و تأویل شده است. در سوره‌های بقره، آل‌عمران، نساء، اعراف، انفال، توبه، هود، یوسف، ابراهیم، حجر، نحل، اسراء، مریم، طه، انبیاء، حج، مؤمنون، نور، فرقان، شعراء، نمل، قصص، روم، سجده، سبأ، صافّات، ص، زمر، شوری، زخرف، دخان، جاثیه، محمّد، فتح، ق، ذاریات، طور، قمر، رحمن، حدید، ممتحنه، صف، ملک، معارج، جنّ، مدثّر، تکویر، انشقاق، بروج، طارق، غاشیه، فجر، شمس، لیل، قدر، بیّنه و عصر، این آیات بیان شده است. (بحرانی،1384: 23 و 34)

     بدیهی است که بررسی همه این آیات، خارج از توان این نوشتار است؛ ناگزیر به ذکر و توصیف هفت آیه از مهم‌ترین این آیات کریمه که دلالتی روشن به فرجام شناسی مهدوی قرآن مجید است از نگاه تفاسیر شیعه می‌پردازیم و در پایان مؤلفه‌ها و ویژگی‌های فرجام شناسی مندرج در این آیات را بر اساس تفاسیر مذکور مورد تحلیل و بررسی قرار می‌دهیم.

1-1-3-آیه 5 سوره قصص

     وَ نُریدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَى الَّذینَ اسْتُضْعِفُوا فِی الْأَرْضِ وَ نَجْعَلَهُمْ ائمه وَ نَجْعَلَهُمُ الْوارِثین‏*

     ما مى‏خواهیم بر مستضعفان زمین منّت نهیم و آنان را پیشوایان و وارثان روى زمین قرار دهیم‏.*

تفسیر المیزان

     در معانى الاخبار به سند خود از محمد بن سنان، از مفضل بن عمر، روایت کرده که گفت: از امام صادق (ع) شنیدم، مى‏فرمود: رسول خدا (ص) نگاهى به على و حسن و حسین (ع) کرد و گریست و فرمود: شما بعد از من مستضعف خواهید شد، مفضل مى‏گوید عرضه داشتم معناى این کلام رسول خدا (ص) چیست؟ فرمود: معنایش این است که: بعد از من شما امامید، چون خداوند عز و جل مى‏فرماید: وَ نُرِیدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَى الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا فِی الْأَرْضِ وَ نَجْعَلَهُمْ ائمه وَ نَجْعَلَهُمُ الْوارِثِینَ. پس این آیه تا روز قیامت درباره ما جریان دارد و این پیشوایى تا روز قیامت در ما جارى است‏. در این‌که آیه مذکور درباره ائمه اهل‌بیت (ع) است، روایات بسیارى از طریق شیعه رسیده است و از این روایت برمى‏آید که همه روایات این باب از قبیل جرى و تطبیق مصداق بر کلی است؛ و در نهج‌البلاغه فرموده: دنیا بعد از همه سرکشى‏هایش سرانجام زیر بار ما خواهد رفت و رو به ما خواهد نمود همانند شترى که در آغاز بچه خود را شیر نمى‏دهد و لگدپرانى مى‏کند و سرانجام به وى میل و عطوفت مى‏کند آنگاه این آیه را تلاوت فرمود. (طباطبایی،1374: ج 16، ص 17)

 تفسیر نمونه

     این آیه به‌صورت یک قانون کلى و در شکل فعل مضارع و مستمر بیان شده است تا تصور نشود اختصاص به مستضعفان بنی‌اسرائیل و حکومت فرعونیان داشته، مى‏گوید: ما مى‏خواهیم چنین کنیم. یعنى فرعون مى‏خواست بنی‌اسرائیل را تار و مار کند و قدرت و شوکتشان را درهم بشکند، اما ما مى‏خواستیم آن‌ها قوى و پیروز شوند. او مى‏خواست حکومت تا ابد در دست مستکبران باشد اما ما اراده کرده بودیم که حکومت را به مستضعفان بسپاریم! و سرانجام چنین شد. ضمناً تعبیر به «منت» به معنى بخشیدن مواهب و نعمت‌ها است و این با منت زبانى که بازگو کردن نعمت به‌قصد تحقیر طرف است و مسلماً کار مذمومى است، فرق بسیار دارد. در این دو آیه خداوند پرده از روى اراده و مشیت خود در مورد مستضعفان برداشته و پنج امر را در این زمینه بیان مى‏کند که باهم پیوند و ارتباط نزدیک دارند. (مکارم شیرازی، 1374: ج 16، ص 18)     آیات فوق، هرگز سخن از یک برنامه موضعى و خصوصى مربوط به بنی‌اسرائیل نمى‏گوید، بلکه بیانگر یک قانون کلى است براى همه اعصار و قرون و همه اقوام و جمعیت‌ها، مى‏گوید: «ما اراده داریم که بر مستضعفان منت بگذاریم و آن‌ها را پیشوایان و وارثان حکومت روى زمین قرار دهیم». این بشارتى است در زمینه پیروزى حق بر باطل و ایمان بر کفر. این بشارتى است براى همه انسان‌های آزاده و خواهان حکومت عدل و داد و برچیده شدن بساط ظلم و جور. نمونه‏اى از تحقق این مشیت الهى، حکومت بنی‌اسرائیل و زوال حکومت فرعونیان بود؛ و نمونه کامل‌ترش حکومت پیامبر اسلام ص و یارانش بعد از ظهور اسلام بود، حکومت پابرهنه‌ها و تهى‏دستان باایمان و مظلومان پاک‌دل که پیوسته از سوى فراعنه زمان خود مورد تحقیر و استهزاء بودند و تحت‌فشار و ظلم و ستم قرار داشتند. سرانجام خدا به دست همین گروه دروازه قصرهاى کسراها و قیصرها را گشود و آن‌ها را از تخت قدرت به زیر آورد و بینى مستکبران را به خاک مالید؛ و نمونه «گسترده‏تر» آن ظهور حکومت حق و عدالت در تمام کره زمین به‌وسیله «مهدى» (ارواحنا له الفداء) است. این آیات ازجمله آیاتى است که به‌روشنی بشارت ظهور چنین حکومتى را مى‏دهد، لذا در روایات اسلامى مى‏خوانیم که ائمه اهل‌بیت ع در تفسیر این آیه اشاره به این ظهور بزرگ کرده هستند. (مکارم شیرازی، 1374: ج 16، ص 18)     «مستضعف» کسى نیست که ضعیف و ناتوان و فاقد قدرت و نیرو باشد، مستضعف کسى است که نیروهاى بالفعل و بالقوه دارد، اما از ناحیه ظالمان و جباران سخت در فشار قرار گرفته، ولى بااین‌حال در برابر بند و زنجیر که بر دست و پاى او نهاده‌اند ساکت و تسلیم نیست، پیوسته تلاش مى‏کند تا زنجیرها را بشکند و آزاد شود، دست جباران و ستمگران را کوتاه سازد و آئین حق و عدالت را برپا کند. (مکارم شیرازی، 1374: ج 16، ص 19)

1-3-تفاسیر شیعه در رابطه با فرجام شناسی در مهم‌ترین آیات قرآن……………..46

1-1-3-تفاسیر شیعه از آیه 5 سوره قصص……………………………………………..47

2-1-3-تفاسیر شیعه از آیه 55 سوره نور……………………………………………….55

3-1-3-تفاسیر شیعه آر آیه 105 سوره انبیاء…………………………………………71

4-1-3-تفاسیر شیعه از آیات 32 و 33 سوره توبه…………………………………….78

5-1-3-تفاسیر شیعه از آیه 128 سوره اعراف………………………………………..90

6-1-3-تفاسیر شیعه از آیه 54 سوره مائده…………………………………………98

7-1-3-تفاسیر شیعه از آیه 53 سوره فصّلت………………………………………112

2-3-مؤلفه‌های فرجام شناسی بر اساس تفاسیر شیعه………………………122

1-2-3-خدامحوری…………………………………………………………………..124

2-2-3-آرمان‌گرایی…………………………………………………………………..124

3-2-3-حکومت صالحان…………………………………………………………….127

نتیجه‌گیری…………………………………………………………………………130

منابع…………………………………………………………………………………134

 

Abstract

Research referring to the verses of the Quran and Shia interpretations Tkyhbr, course of human evolution and fate of the world is examined. Having described the research design to express Generalities about the outcome, eschatology, Future Studies, Political Thought in Islam, the Shiite interpretation, global governance and Mahdism is Prdakhthshdh. The theoretical discussion by describing the outcome of the votes of the general principles of the various schools of divine and human attitude about the future of the world has been checked. In this context, pointed to the views of the Abrahamic religions, Zoroastrianism and the future of the world, among them Bhnvy comparison is FAST. The opinions of the scholars of early modern intellectual history of Western thought and finally Prdakhthshdh and liberal Western ideas about the future of the schools were evaluated.and have been addressed. At the end of the debate as well as compressed in three of FAST’s conclusion.



بلافاصله بعد از پرداخت به ایمیلی که در مرحله بعد وارد میکنید ارسال میشود.


فایل pdf غیر قابل ویرایش

قیمت25000تومان

خرید فایل word

قیمت35000تومان