مقدمه

اهمیت فضای گورستان در شهرها به حدی است که برخی از صاحبنظران آغاز یکجانشینی را ،تدفین مردگان و شکل گرفتن گورستان ها در مکانی خاص می دانند، نه پیداش کشاورزی. بر اساس این ایده جوامعی که برای مردگان احترام ویژه ای قا یل بودند با دفن مردگان در محلی خاص ، آن مکان را واجد نوعی تقدس می دانستند. بنابراین در آن محل مستقر شده و یا در مقاطعی خاص به آن محل رجوع می کردند که به تبع این امر کاربری های دیگر ، شکل گرفته و نطفه کانون های زیستی نخستین پدید آمدند. بقایا و آثار تاریخی بازمانده از تمدن های کهن اغلب نشانگر اهمیت ویژه ای است که این فرهنگ ها برای مقابر و مدفن مردگان خود قایل بودند ، چنانکه بسیاری نخستین مظاهر معماری را ساخت و تزیین مقابر می دانند.
در کنار این جنبه ها ، ویژگی خاص گورستان یعنی ماندگاری و پایایی ، هویت این فضا را در زمان تدوام می¬بخشد . گورستان به عنوان یکی از پایدارترین فضاهای شهری می تواند عامل استمرار فرهنگی بین نسل¬های جامعه باشد . هم چنین ویژگی های خاص این کاربری و حال و روحیه کاربران آن توجهی خاص به طراحی گورستان را یادآور می شود .
سعی ما براین بوده است که در فصل اول رساله ، به تعریف موضوع، اهمیت و ضرورت تحقیق پرداخته شود و اینکه چه عوامل و عناصری باید مورد مطالعه ، بررسی و تحقیق قرارگیرند. از آنجایی که طراحی گورستان با بنیان های فکری، اجتماعی ،تاریخی و هویتی شهروندان در ارتباط است ، پرداختن به آن مستلزم بررسی و مطالعه مبانی نظری مرتبط با مرگ و گورستان است. هم چنین در فصول دیگر رساله ، تعاریف و نظریه های مرتبط با مرگ ، آیین ها ، مراسم و رفتارهای مرتبط با پدیده مرگ بررسی شده است و با مطالعه نمونه های مشابه در ایران و جهان به نکات حایز اهمیت و جالب توجهی رسیده که این مفاهیم پایه ، دربرگیرنده ایده هایی برای برنامه ریزی ، ضوابط و مقررات ، تا دستورالعمل ها و ایده های طراحی بوده است.
شناخت کلی تهران و موضوعات موقعیت ، سابقه تاریخی ، ویژگی های اقلیمی و جمعیت به صورت کلی و مختصر مورد اشاره قرار گرفته اند. عوامل موثر بر مکان یابی سایت نیز بحث و ارایه شده اند و سایت مورد نظر معرفی گردیده است.
در نهایت به برنامه ریزی فیزیکی و انگاره های کلی طرح پرداخته شده است و با بهره گیری از مطالعات نظری و تجزیه و تحلیل وضع موجود ، در یک جمع بندی کلی ، به ارایه چارچوب نظری طرح (ایده ها ، کانسپت طرح ) رسیده ایم و در پایان دیاگرام ها ، اسکیس ها ، پلان ها و جزییات طرح ارایه می شود.
این رساله به دلیل انتخاب موضوعی خاص، که نیازمند مطالعه و تحقیق دو چندان می¬باشد و دلیل آن هم بی¬توجهی به اهمیت و ضرورت طراحی معماری این فضای شهری ودر نتیجه، نبود منابع مطالعاتی کامل و نیز نمونه¬های طراحی شده¬ی استاندارد در ایران و حتی در سطح دانشگاه¬ها، وهم¬چنین وسعت سایت انتخاب شده براساس کاربری¬های لازم در آرامستان، ما را بر آن داشت تا با موافقت گروه محترم معماری دانشگاه آزاد اسلامی واحدتهران جنوب و نیز همراهی و راهنمایی¬های استاد محترممان جناب آقای مهندس صفایی، برای ارائه¬ی هرچه بهتر مطالعات و در نتیجه داشتن طراحی¬هایی درست، به صورت دونفره و گروهی به تدوین این رساله بپردازیم که حاصل این تلاش در قالب دو جلد به طور جداگانه و با طراحی¬های متفاوت ارائه می¬شود .

 

فهرست مطالب

چکیده……………………………………………………………………………………… 1
پیشگفتار…………………………………………………………………………………….. 2

برای دانلود رایگان قسمت های بیشتراز فایل به انتهای مطلب مراجعه کنید

فصل 1- طرح موضوع

مفهوم کلی موضوع پژوهش و طراحی عبارتست از طرحی که در آن رابطه متقابل شیوه های زندگی و مرگ با سازمان فضایی گورستان در نظر گرفته شده است. طراحی فضای گورستان به گونه ای که تبلور فضایی عوامل متعددی از جمله : تلقی مردمان از مرگ ، آیین و رسوم ،تلقی مردمان از فضای گورستان ، عوامل موثر در مطلوبیت یا عدم مطلوبیت فضای گورستان ، فرایندهای زمانی- کارکردی گورستان ، نقش های مختلف اجتماعی که گورستان در بازه ها و مقاطع گوناگون زمانی بر عهده می گیرد ، معناهای مختلف گورستان و تغییر این معناها در طول دوره های مختلف ، اطلاق معانی هویتی ، اعتقادی و فرهنگی به فضای گورستان ، تعابیر یادمانی و قدسیت بخشیدن به فضای گورستان در آن دیده می شود.
امروزه به گورستان ، صرفاً به عنوان یک بافت فضایی و مکانی برای جای دادن(به دور افکندن) اجساد کسانی که از دایره زندگان و حیات اجتماعی خارج می شوند ، نگاه می شود. اما گورستان می تواند در بطن خود مفاهیم انسانی زیادی را حمل کند که آن را نه به شکل یک مکان ایستای صرف ، بلکه به مثابه پدیده ای پویا با دخالت شبکه درهم شده ای از روندهای زمانی ، جابه جایی های مکانی و روابط به هم پیچیده ی انسان ها مطرح کند. این روندها در پدیده های مختلف فرهنگی و اجتماعی مطرح می شوند. پدیده هایی که در واقع تبلور همین پیچیدگی هاست.
بنابراین به نظر می رسد که به دلیل درهم آمیختگی بسیار زیاد موضوع مرگ و تدفین با اعتقادات انسانی و درگیری شبکه انسانی گسترده در یک فرایند زمانی و در حوزه های گسترده مکانی ، گورستان مفهوم انسانی پیچیده ،فرایندگونه و پویایی است که باید به مثابه بخشی از حیات اجتماعی زندگان تلقی شود.
مرگ در مقام پدیده ای با ابعاد اجتماعی ، رفتارهایی خاص را سبب می شود. این رفتارها در حوزه اجتماعی اغلب در قالب آداب و رسومی جلوه می کند که حاوی معانی نمادین است. شناخت این آداب و رسوم از چند جهت در فرایند طراحی گورستان حایز اهمیت است .
اول اینکه آداب و رسوم ، فضاهای ویژه ای را طلب می کند تا در آن محقق شود. یعنی برای تبیین تضاهرات فضایی آداب و رسوم مرتبط با مرگ از جمله مراسم تغسیل ، سوگواری ، به خاکسپاری و غیره نیازمند شناخت آداب و رسوم اجتماعی آن هستیم . از سوی دیگر این آداب و رسوم رفتارهای اجتماعی ، روابط اقتصادی و معناهای سیاسی پدید می اورد که هرکدام بازتاب فضایی خود را دارد .
نکته دیگری که این موضوع را اهمیت می بخشد ، تغییر این رفتارها در طول زمان به تبع تحولات اجتماعی است . در نتیجه این تغییر و تحول ، حرمت هایی پدید آمده و یا ازبین می رود که در مکان یابی و طراحی گورستان موثر است. در سویه مثبت ، این حرمت ها باعث تکریم و تقدس بخشیدن به فضای گورستان می شود، اما در سویه منفی موجب جدایی و انفکاک فضای گورستان از متن شهر می شوند.امروزه ثابت شده است طراحی فضایی با عملکردی خاص ، مقوله ای صرفاً فیزیکی و مکانی نیست . به ویژه طراحی کاربری نظیر گورستان که عوامل غیرمکانی هم چون روابط پیچیده انسانی ، مفاهیم روانی ، عرفی و اجتماعی نقشی اساسی در آن دارند. گورستان در فضای خود حامل روند های زمانی و ادراک های ذهنی ، فرهنگی ، مذهبی و اعتقادی است که به شدت به هم مرتبط هستند.

1-2- ضرورت تحقیق………………………………………………………………………….. 7
اهداف تحقیق ……………………………………………………………………………….: 8
فرضیه های تحقیق ……………………………………………………………………………..: 9

فصل 2- مبانی نظری

دوری جستن از پیکر بی¬روح انسان موجب زایش فضایی است به نام گورستان که بسیاری آن را تنها به عنوان خوابگاه مردگان می¬شناسند و تعریف می¬کنند.اما این تعریف تنها صوری است.آرامستان در تعریف دقیق،عامل اصلی و آغازگر معماری و ایجاد فضایی فرهنگی در شهرهاست. در فرهنگ دهخدا گور به معنی قبر باشد و آنجایی است که مرده¬ی آدمی را در آن بگذارند و قبر معرب گور است ، و مرگ به معنای فنای حیات و نیست شدن زندگانی است.
برای شناخت موضوع مرگ و جایگاه فعلی آن و هم چنین مفهوم گورستان ، به نظر می رسد مروری اجمالی بر تاریخچه این پدیده در جوامع انسانی از یک سو ، و از سوی دیگر بررسی نظری مفهوم مرگ وآیین های انسانی مرتبط با آن از منظر انسان شناسی ، برای درک هر چه بهتر آیین های امروزی و رفتارکنونی مردم در این ارتباط لازم باشد.
« ناگزیر بودن مرگ » از یک سو و « ترس از مرگ » از سوی دیگر ، دو پدیده جهان شمولی هستند که در فرهنگ های مختلف باعث شکل گیری پاسخ های کارکردی مختلفی به پدیده مرگ و فقدان ناشی از آن شده اند، انواع پاسخ هایی که هر یک شکلی از « جاودانگی » را در مقابل تنفر همه انسانها از « پایان نهایی » معنی می بخشد ، اشکالی چون :
1. جاودانگی زیستی ؛ از طریق تولد ،نام ؛
2. جاودانگی خلاق ؛ خلق آثار برای بقا بعد از خویش ؛
3. جاودانگی الهی ؛ باور به حیات بعد از مرگ و رستاخیز ؛
4. جاودانگی طبیعی ؛ اعتقاد به این که پیوسته عضوی از چرخه طبیعت باقی خواهند ماند؛
5. جاودانگی تجربی ؛ که با حالت هایی از خلسه و شهود عملی میشود ؛ همه و همه ، اشکالی از انواع اعتقادات برای غلبه بر « ترس از فنا » و « میل به بقا » در ابعادی روانشناسانه هستند.یکی از ابعاد جامعه شناسانه مرگ ، آیین ها هستند.

هر از چند گاهی خبر فوت یکی از بستگان ، دوستان و نزدیکانمان خواب غفلت را از سرمان می پراند. و اگر آن عزیز از دست رفته یکی از افراد خانواده ما باشد به ویژه همسر، می تواند ، شوک شدیدی نیز برماواردکند. در حوزه روانشناسی ، فشارهای روانی و مشکلات به دسته های مختلف تقسیم می شوند که در بعضی مواقع آدمی با استفاده از توان و استعداد خود یا دیگری ، می تواند آنها را حل کرده یا تغییر دهد و بعضی مسائل نیز هست که صرفا باید آنها را تحمل کرد . اما مرگ از مقوله دوم است. یعنی ما نمی توانیم آن را حذف کنیم. بهتر است بگوئیم که سهم هر کس از مرگ عادلانه بوده و سهم هیچ کس ضایع نمی شود. خیلی چیزها، و اتفاقات، ممکن است که نصیب ما نشود ، ولی آسوده خاطر باید بود که حتی اگر سرمان شلوغ باشد و نتوانیم به مرگ فکر کنیم یا برای آن برنامه ریزی کنیم ، بازهم سهم و نوبتمان در دفتر حی قیوم محفوظ است. پس می توان گفت که مرگ حتمی است و چون به « وجود» ما مربوط می شود ، اساسی و بیشتر اوقات تنش زاست.
با مسئله مرگ خودو عزیزانمان چگونه کنار بیاییم؟
1) به جای اینکه همواره از اساسی ترین مسئله زندگیمان فرار کنیم ، یا خود را به فراموشی بزنیم یا خود را به چیز دیگری سرگرم کنیم. بهتر آن است که در طول زندگی حداقل یکبار صمیمانه با آن روبرو شویم و تکلیف خود را با آن روشن سازیم. اگر از نظر محتوایی به مرگ نمی اندیشیم ، و برای زندگی برنامه نمی ریزیم ، حداقل در مورد چگونگی برخورد خودمان و بستگا¬¬نمان با مرگ برنامه¬ریزی کنیم .
۲) در آموزه های دینی درمورد نوشتن وصیت نامه ، یاد مرگ ، گذر به قبرستان و …. بارها شنیده ایم. حالا بیائیم با همسر و فرزندان، برادر و خواهر و والدین خود برنامه مرگ خود و سایر افراد خانواده را مرور کنیم. باید مطمئن باشیم که می توانیم در این خصوص، برنامه بریزیم ، چون فقط و فقط یک مجهول داریم و ما بقی مسائل معلوم و آشکار است. و آن مجهول نیز نوبت مرگ ما در رابطه با دیگر عزیزانمان هست. ( که البته زیاد هم مهم نیست) . مهم این است که مسئله مرگ قوی و واضح وجود دارد و آماده برنامه ریزی هست.
۳) از آنجا که اغلب اوقات به هنگام پیشامد مرگ عزیزان، به علت هیجانات شدید ، و تالمات روحی تصمیم گیری مشکل است ، گنجاندن بعضی موارد در برنامه ریزی مرگ خود یا عزیزانمان ضروری است :
از نظر روانشناختی وقتی مرگ عزیزانمان اتفاق می افتد ، ۴ مرحله متوالی به ترتیب اتفاق می افتد که باید از این مراحل عبور کرد:

7

مفهوم آیینها و ارتباط آن با مرگ………………………………………………………………… 14
2-3- مفاهیم پایه مرتبط با گورستان…………………………………………………………… 16
مشارکت در نظم فضایی گورستان(داشتن نشانهای شخصی در یک مکان عمومی)……. 17
فضای گورستان و تجربه زمان…………………………………………………………………… 19
تاریخچه تدفین…………………………………………………………………………………….. 20
آیینهای مرگ در ایران………………………………………………………………………………. 28
گورستان ………………………………………………………………………………….35
علائم و نشانه‌های غم و اندوه…………………………………………………………………… 38
نحوه برخورد با پدیده مرگ…………………………………………………………………………. 44
با مسئله مرگ خودو عزیزانمان چگونه کنار بیاییم؟………………………………………………. 44
تعاریف معماری منظر و ادراک آن…………………………………………………………………. 48
2-7-1. گورستان به مثابه مناظر فرهنگی …………………………………………………….52
2-7-2. گورستان به مثابه منظر فرهنگی – اجتماعی ………………………………………..: 53

فصل 3- مطالعات تطبیقی

در این گورستان یکی از نام¬آورترین مردان دوران تاریخ قاجار به نام علی¬خان قاجار دولو ملقب به ظهیر¬الدوله آرمیده است. او یکی از نوادر پاکدامن دربار فاسد و پر¬آشوب قاجاریه و مورخ، مستند¬نگار ، شاعر و نویسنده¬ای بسیار توانا ، آهنگسازی در مقام استاد موسیقی اصیل ایرانی و نوازنده¬ای آشنا به سازهای مختلف ، طراح ، نقاش و صنعتگری چیره¬دست در هنرهای دستی و ظریفه و دست¬آخر نمایشنامه¬نویس و کارگردان تاترهایی با موضوع نقد حکومت استبدادی محمد¬علی¬شاه قاجار بود. ظهیر¬الدوله فرزند وزیر تشریفات و سردار نامی سلسله¬ی قاجار ، محمد¬ناصر¬خان ظهیر¬الدوله،بود. او بعد از مرگ پدر در 13 سالگی از سوی ناصر¬الدین¬شاه به سمت پدر گماشته شد و سه سال بعد با فرزند شاه، تومان آغا ملقب به فروغ¬الدوله ، ازدواج کرد. در 23 سالگی ، هنگامی که از سوی شاه مامور حضور در محافل دراویش نعمت¬اللهی و تجسس در آن¬ها شد با صفی¬علی¬شاه آشنا و شیفته¬ی شخصیت و مسلک او شد. در پی آن از تشریفات دربار و تجملات آن فاصله گرفت.
او پس از مرگ ناصر¬الدین شاه در سال 1313 هجری قمری مقام خود را ترک کرد و تا پایان دوران سلسله¬ی قاجار 13 بار به حاکمیت مناطقی چون همدان ، کرمانشاه و گیلان گمارده شد. تاسیس مجلس فواید عام برای اصناف و بازرگانان همدان و تاسیس روزنامه و انجمنی به نام انجمن اخوت در این شهر ( که به محل گردهمایی روشنفکران ، سیاستمداران و هنرمندان و برگزاری کنسرت موسیقی و نمایش نقاشی و عکاسی تبدیل شد)، نگارش بیش از 13 جلد کتاب و رساله و 7 اثر مکتوب در مورد دوران تاریخ معاصر ، خلق نمایشنامه¬هاییدر نقد وضعیت اسفبار دوران قاجار (که چنان موجب خشم محمد¬علی شاه شد که همزمان با مجلس خانه و خانقاه او نیز به توپ بسته شد) از فعالیت¬هایی به شمار می¬روند که موجب ارتقای جایگاه اجتماعی و افزایش محبوبیتش شد. او در سال¬های واپسین عمر، در روزهای آغازین حکومت پهلوی ، به دلیل تعطیلی انجمن¬ها به خلوت خویش پناه برد. او را پس از مرگش در تیر¬ماه 1303 خورشیدی بنابر وصیتش در حوالی امامزاده قاسم به
خاک سپردند و گورستان و خانقاه کوچکی به یاد او در کنار مزارش شکل گرفت.خانقاه و گورستان ظهیر¬ الدوله در دامنه¬های پرشیب بافت قدیمی کوهپایه¬ای تهران و در محدوده¬ای واقع در شمال میدان تجریش ، و در انتهای کوچه¬ای بن¬بست قرار دارد و به رغم همه¬ی تخریب¬ها ،ساخت و سازهای ناهنجار و احداث برجهای متعدد و مرتفع در این منطقه هنوز مصون مانده است. ¬¬عرصه¬ی این گورستان فراموش شده با مساحت 4300 مترمربع پوشیده از سنگ¬های کوچک و بزرگ هنرمندان ،
شاعران و شخصیت¬های مشهور سده¬ی پیشین ایران است. بنایی کوچک و قدیمی در هیبت خانقاه و آرامگاه ظهیر¬الدوله یگانه ساختمان موجود در این صحن محسوب می¬شود.عکس شماره 3- مدخل ورودی باغ ظهیرالدوله عکس شماره 4- تنوع و تراکم پوشش گیاهیسردری مختصر و دروازه¬ای نیمه ویران گورستان و خانقاه را از فضای پیرامون جدا می¬سازد. فضای داخل در نگاه نخست باغی پریشان احوال است که درختان کوچک و بزرگ ، مثمر و غیر¬مثمر ، بی¬هیچ ترتیبی و معمولا هریک
بر فراز مزاری و به نشانه حضور بزرگی مدفون در خاک، کاشته شده¬ اند .ورودی و محور اصلی صحن مستطیل شکل گورستان در میانه¬ی جنوبی به سنگ مزار بزرگ ظهیر¬الدوله و عرفای دیگر در کنار او منتهی می¬شود. اما دیگر نشانی از رخت بزرگی که ظهیر¬الدوله وصیت کرده بود او را در سایه¬سار آن جای دهند به چشم نمی-خورد. دو سوی مزار او چند اتاق در ردیفی طولانی تمامی ضلع جنوبی گورستان را پوشانده¬اند که به تدارکات و برگزاری مراسم و پذیرایی اختصاص داشته و گاه مزاری را نیز دربرگرفته¬اند.فضای زندگی خادم خانقاه و گورستان بنایی دو طبقه و نیمه متروک است که ظاهری نامناسب دارد وحداقل نیم قرنی هست که مرمت نشده است. شیروانی فرسوده¬ی بام این بناها و در و پنجره¬های چوبی شکسته در بدنه¬ آجرین ساختمان¬ها، بارزترین نشانه¬های معماری دوران پهلوی اول در کوهپایه¬های شمال تهران¬اند. عرصه¬ی گورستان پوشیده از انواع سنگ¬هایی است که هریک بسته به منزلت و مقام شخص درگذشته، آرامگاهی است که گاه سقفی نیز بر فراز آن جای گرفته ، سنگ¬ مزارها اغلب پوشیده از اشعاریاست که در رثای متوفی و سابقه¬ی خدماتش به فرهنگ و ادب ایران حک شده است. گاه چون ایرج میرزا ، رهی معیری و دیگر شاعران مدفون چندبیتی از سروده¬هایشان زینت¬بخش مزار است و گاه افتادگی و فروتنی فرد فروخفته در خاک و اعتقادات وابستگان وی سبب شده تنها لوحی کوچک با ذکرنام و تاریخ آغاز و پایان حیات و در نهایت اختصار بر مزار او قرار گیرد.به جرات می¬توان ادعا کرد که در هیچ گورستانی ، با مقیاسی به این کوچکی ، این شمار چشمگیر ازبزرگان فرهنگ و ادب ایران را نمی¬توان در کنار یکدیگر یافت . محمدتقی بهار ، حسین تهران ، ایرج میرزا ، روح¬الله خالقی ، غلامرضا رشید یاسمی ، داریوش رفیعی ،درویش خان ، رهی معیری ، ابوالحسن صبا ،فروغ فرخزاد ، رضا محجوبی ، محمد مسعود ، قمر¬الملوک وزیری و حسین یاحقی برخی از بزرگان معاصر ایران¬اند که در کنار ظهیر¬الدوله آرمیده¬اند.

7
3-1-2. گورستان ظهیرالدوله………………………………………………………………………… 69

برای دانلود رایگان قسمت های بیشتراز فایل به انتهای مطلب مراجعه کنید

فصل 4- مکانیابی 6

منابع و مآخذ ………………………………………………………………………………………….141



  مقطع کارشناسی ارشد

بلافاصله بعد از پرداخت به ایمیلی که در مرحله بعد وارد میکنید ارسال میشود.


فایل pdf غیر قابل ویرایش

قیمت25000تومان

خرید فایل word

قیمت35000تومان