انتخاب صفحه

مقدمه

معماری سنتی از دیر باز از فرهنگ و اقلیم متأثر بوده و این در حالی است که در مناطق مختلف ایران آب و هوا متغیر است و شهرستان اردکان با آب و هوایی گرم و خشک از معماری خاص اقلیم این منطقه برخوردار است و هنر‌های سنتی وابسته به معماری سنتی شهرستان، با تأثیری که از این اقلیم گرفته است؛ در پی فراهم آوردن شرایطی مناسب برای زندگی مطلوب‌تر است. همچنین فرهنگ هر منطقه بر معماری و هنرهای سنتی وابسته به آن تأثیر بسزایی دارد، که با تغیر فرهنگ و بخصوص اعتقادات مذهبی در هر دوره، معماری و هنرهای سنتی وابسته به آن نیز تغیرکرده و از آن تأثیر می‌پذیرد.

در فصل اول این پژوهش به کلیات تحقیق و در فصل دوم به تعریف و آشنایی با مبانی نظری تحقیق پرداخته و در پی آن در فصل سوم به آشنایی با موقعیت تاریخی موضوع که دوره‌ی قاجار است و به دلیل این‌که دوره‌ای اسلامی است و تا عصر حاضر فاصله‌ی چندان طولانی ندارد و همچنین از این دوره خانه‌های زیادی در شهرستان اردکان به جا مانده است برای بررسی در این پژوهش انتخاب گردید .در همین فصل در ادامه به موقعیت جغرافیایی موضوع که شهرستان اردکان می‌باشد پرداخته و موقعیت اردکان در عهد قاجار  مورد بررسی قرار می‌گیرد.شهرستان اردکان در استان یزد واقع شده، در تزئینات وابسته به معماری عهد قاجار گره‌چینی‌ها و قواره‌بری‌هایی با چوب انجام شده و با شیشه‌های رنگی مزین شده است. تا میزان عبور نور را به داخل بنا کنترل نماید و دید را کنترل نماید بدین صورت که ناظر از بیرون داخل حریم بنا را نمی‌تواند ببیند و این در صورتی است که افراد خانه بر کل خانه اشراف کامل داشتند و به خاطر وجود در- پنجره‌ها حتی می‌توانند به حالت نشسته نیز کل خانه را کنترل کنند. چلنگری یکی دیگر از این هنرها است که در این منطقه و در ردیف هنرهای وابسته به معماری شاهد آن هستیم. این هنرها در خانه تقدیری که یکی از منازل شاخص بازمانده از این عهد است قابل مشاهده می‌باشد که در فصل چهارم با تأکید بر خانه تقدیری به معرفی کامل این تزئینات پرداخته شده است.

فهرست مطالب

مقدمه………………………………………………………………………………………..1

برای دانلود رایگان قسمت های بیشتراز فایل به انتهای مطلب مراجعه کنید

فصل اول کلیات تحقیق

معماری و تزیینات از دیر باز باهم پیوندی دیرینه داشتند و معماری خانه‌های عهد قاجار شهرستان اردکان، که خانه‌ی تقدیری شاخص‌ترین آن‌هاست؛ از این امر مستثنی نبوده و به وضوح تأثیر اقلیم بر تزئینات وابسته به معماری سنتی آن را شاهد هستیم. معماری شهرستان اردکان یزد با شرایط اقلیمی گرم و خشک دارای عناصر و فضاهایی است که ساکنین، برای سازگاری خود با اقلیم گرم و کویری آن ایجاد کرده‌اند. چلنگری شاخه‌ای از این هنر‌های سنتی است؛ که هنرمند صنعت‌گر با زدن ضربات چکش بر آهن تافته، محصولاتی مانند کوبه، چفت، پا چفت، حلقه‌های ریز و… را تولید می‌کند؛ که درفرم و نقوش آن‌ها تأثیرات فرهنگ قجری به وضوح مشاهده می‌شود.گروهی دیگر از این تزئینات که شامل گره‌چینی، شیشه‌بری و قواره‌بری می‌باشد و محل اجرای آن‌ها پنج دری‌ها، پنجره‌ها و نورگیرهای بالای آن‌ها است. معماران سنتی با استفاده از این هنرها قدرت نور (و سایه) را در اختیار می‌گرفتند. بخصوص به این موضوع توجه داشتند که فضاهای کوچک را طوری روشن کنند که نور زیاد، به‌ویژه در محیط‌های گرم سبب بالا رفتن دمای محیط نشود؛ استفاده از شیشه‌های کوچک رنگی و چوب، با تزیینات خاص خود به عنوان مصالح ساختمانی در معماری قاجاریه این شهرستان، نشانه‌ی توجه معماران سنتی این دوره به شرایط اقلیمی است. با توجه به اصل پرهیز از بیهودگی در سبک معماری ایرانی؛ همه‌ی این هنرها دارای کاربرد‌هایی هستند و تنها به صرف تزئینات اجرا نشده‌اند.

فرهنگ دوره قاجاریه بر انتخاب و اجرای تزیینات وابسته به معماری سنتی این دوره از تاریخ، تأثیر فراوان داشت که در صنایع دستی وابسته به معماری باز مانده از این دوره به خوبی مشاهده می‌شود. این تأثیر در چلنگری، در شکل کوبه‌ها و در گره‌چینی در شیشه‌های رنگی و در پنجره‌های بلندی که حتی به حالت نشسته هم می‌توان محیط خانه را کنترل کرد، خود را نشان داده است.در این پژوهش سعی بر شناخت و بررسی تأثیر اقلیم منطقه و فرهنگ جامعه‌ی قجری بر تزئینات وابسته به معماری دوره قاجاریه شهرستان اردکان با تأکید بر خانه‌ی تقدیری می‌باشد و در پایان این پژوهش به روش ساخت و اجرای صنایع‌دستی مذکور اشاره می‌شود. امید است با آشنا شدن هرچه بیشتر علاقه‌مندان به هنرهای سنتی، گامی در حفظ و احیای این هنرها برداشته شود.

1-2- ضرورت انجام تحقیق

ضرورت زیر سبب شد تا در پی بررسی‌های انجام شده، این پژوهش به انجام رسد:

 با توجه به شهرنشینی و مدرنیته شدن اکثریت مردم این روزها کم‌تر شاهد تلفیق صنایع‌دستی با معماری هستیم و شاخه‌هایی از صنایع‌دستی که زینت‌بخش معماری سنتی بوده است، امروزه در حال منسوخ شدن می‌باشد و این در صورتی است که فرهنگ اسلامی هنوز در میان مردم جایگاه خود را حفظ کرده است.

1-3 سابقه تحقیق

در پی بررسی‌های انجام شده در زمینه‌ی موضوع تحقیق، کتاب، مقاله و پایان‌نامه‌هایی موجود است که درباره‌ی این مقوله به بحث و بررسی نشسته‌اند. در این‌جا چند نمونه از این پژوهش‌ها معرفی شده است.در زمینه مصنوعات چوبی ایران ، در مقاله‌ای به قلم مجید ساریخانی که در مجله‌ی شماره‌ی 55 ماه هنر با عنوان «شیوه‌ی ساخت مصنوعات چوبی ایران در دوران اسلامی» به چاپ رسیده است درمورد در-پنجره‌های شیشه‌داری که به صورت مشبک در دوره‌ی قاجار ساخته می‌شد می‌خوانیم؛ ولی به معرفی انواع آن نپرداخته و اشاره‌ای به طرز ساخت و کارکرد آن در ساختمان و رابطه‌ی آن با فرهنگ آن دوره نکرده است.دکتر محمد خزایی و دکتر قباد کیامهر در مقاله‌ای باعنوان «مفاهیم و بیان عددی در گره چینی دوره‌ی صفویه» به بررسی گره‌چینی ایرانی از این دیدگاه می‌پردازند (ماه هنر، فروردین و اردیبهشت 1385).در مقاله‌ای با عنوان «ارسی در معماری سنتی» از آسیه شفیع‌پور به معرفی ارسی‌ها پرداخته و از گره چینی و کاربرد و عملکرد آن صحبت می‌کند.معصومه تهرانی در مقاله‌ی خود با عنوان «معرفی نورگیرهای گره‌چینی در معماری سنتی» به معرفی انواع و کارکرد پنجره‌ها به صورت کلی می‌پردازد و پنجره‌ها را از لحاظ نوع اقلیم و فرهنگ بررسی نکرده است و فقط به صورت کلی به معرفی پنجره‌ها می‌پردازد (رشد آموزش هنر، دوره‌ی پنجم/ شماره‌ی1،1386).

«بررسی تطبیقی ارزش‌های ویژه گره چینی به کار رفته در خانه‌های قاجار تهران و صفویه اصفهان» عنوان پایان‌نامه‌ی کارشناسی ارشد یاسر قاسمی که در سال 1387 و با موضوع هنر- صنایع‌دستی می‌باشد. در این پژوهش به شناخت ویژگی‌ها و ارزش‌های بصری، کمی و کیفی آثار گره پرداخته است.

پایان‌نامه‌ی کارشناسی ارشد دانشجو :آرزو خانپور با عنوان «مطالعه تاثیر واردات شیشه بر تولیدات شیشه دوران قاجار» در سال 1390 به انتشار رسیده است که موضوع آن هنر؛ واردات شیشه است و این پژوهش به بررسی شیشه‌های وارداتی و تولید داخلی، به این هدف که چرا تلاش‌های ایران برای تبدیل کارگاه‌های شیشه‌گری سنتی به کارخانه‌های صنعتی ناموفق بوده است؛ می‌پردازد.در تحقیقات انجام شده در زمینه چلنگری، مریم کیان در مقاله‌ای با عنوان «چلنگری در هنرهای سنتی» در کتاب ماه هنر خرداد و تیر 1381 درباره‌ی چیلان و چلنگری توضیح داده است. مریم کیان در این نوشتار به شرح تولیدات چلنگری و عملکرد آن ها پرداخته و در مورد عملکرد و ابزار و ادوات کار چلنگر توضیحی نداده است.همچنین دانشجو سمیه خسروی، پایان نامه‌ی کارشناسی ارشدی با عنوان «تحلیل مردم شناختی صنایع دستی چکشی شهرستان بروجرد (ورشوکاری، آهنگری، چلنگری)» را در سال 1387 ارائه نموده است که موضوع علوم انسانیمردم شناسی دارد و به معرفی صنایع دستی چکشی شهرستان بروجرد، شامل ورشوسازی، آهنگری و چلنگری می‌پردازد.در زمینه تزئینات معماری نیز موارد زیر به دست آمد.«مروری بر تزیینات معماری مسکونی ایران (قاجار و اوایل پهلوی)» عنوان پایان‌نامه‌ای با موضوع هنر تزیینات معماری مسکونی از دانشجو : مهناز صفی صمغ آبادی است که همان‌طور که از عنوان آن بر‌ می‌آید به معرفی تزیینات معماری مسکونی ایران در ادوار قاجار و اوایل پهلوی می‌پردازد.مجتبی یزدان پناه در پایان نامه‌ای با موضوع هنرپژوهش و توسعه (هنر) و عنوان «بررسی تزئینات در معماری با نگاهی به کاشی‌های هفت رنگ تصویری در کرمان» به بررسی کاشی‌های هفت رنگ تصویری که از اواخر دوران صفویه بر بناهای ایرانی نصب شده، و پیوند نقاشی ایرانی؛ خصوصا نقاشی قهوه خانه‌ای با این هنر اصیل ایرانی می‌پردازد.

با توجه به تحقیقات انجام شده در مورد معماری سنتی و هنرهای وابسته به آن، این نتیجه حاصل شد که در مورد تأثیر فرهنگ و اقلیم بر هنرها و معماری سنتی دوره‌ی قاجار در شهرستان اردکان که یکی از شهرستان‌های مهم استان یزد است و در ناحیه گرم و خشک و کویری واقع شده است پژوهشی انجام نشده است.

1-4 سؤالات پژوهشی

در این قسمت سؤالاتی که این پژوهش در پی پاسخ آن‌ها است چنین مطرح می‌شود:

  • آیا اعتقاد دینی مردم در عهد قاجار بر صنایع‌دستی به کار رفته درمعماری سنتی تأثیر گذاشته است؟
  • آیا اقلیم منطقه بر انتخاب صنایع‌دستی به کار رفته در معماری سنتی مؤثر بوده است؟
  • آیا صنایع‌دستی دوره قاجاریه بر معماری سنتی شهرستان اردکان تأثیر داشته است؟

1-5 فرضیه

فرضیه‌هایی که در این پژوهش مورد نظر است به شرح زیر می‌باشد:

  • اعتقادات دینی عهد قاجار بر صنایع‌دستی به کار رفته درمعماری سنتی تأثیر گذاشته است.
  • اقلیم منطقه بر انتخاب صنایع‌دستی به کار رفته در معماری سنتی مؤثر بوده است.
  • صنایع‌دستی دوره قاجاریه بر معماری سنتی شهرستان اردکان تأثیر داشته است.

1-1 تعریف موضوع (تعریف مسأله، هدف از اجراء و کاربرد نتایج تحقیق)……………..3

1-2 ضرورت انجام تحقیق…………………………………………………………………..4

1- 3 سابقه تحقیق………………………………………………………………………..4

1-4 سؤالات پژوهشی……………………………………………………………………..6

1-5 فرضیه……………………………………………………………………………………6

1-6 روش تحقیق…………………………………………………………………………….6

1-7 مراحل اجرای پروژه……………………………………………………………………..7

1-8 محدودیت‌های تحقیق…………………………………………………………………7

فصل دوم ادبیات تحقیق.

قبل از هرچیز برای پرداختن به تزئینات وابسته به معماری باید مختصری به پیشینه‌ی معماری، در ایران بپردازیم و در ادامه معماری اسلامی را در کنار معماری سنتی معرفی کنیم.معماری ایرانی سابقه‌ای 7000ساله دارد که در خارج از مرزهای ایران نیز می‌توان آن را دید. این معماری از خانه‌های ساده گرفته تا بناهای عظیم را شامل می‌شود. این بناها دارای مفهوم و مصارف دینی هستند. به نور اهمیت داده شده و عشق به زیبایی در کوچکترین اثر به چشم می‌خورد و زیبایی در نظر ایرانیان به الوهیت بر می‌گردد (نیلفروشان، 12:1386).بناهای تاریخی معماری ایرانی از همان ابتدا متأثر از مذهب بوده‌اند. ایران باستان در قلب آسیا جای داشت. چین در شرق، هند در جنوب و کلده، بابل، آشور و مصر در غرب، و یونان در شمال غربی ایران قرار داشتند. به گفته‌ی پوپ ایران عناصر معماری کشورهای پیش گفته را در هم می‌آمیخت؛ ولی ویژگی‌های خاص خود را نیز نگه می‌داشت (کاتب،54:1384).

شیوه‌های معماری ایرانی قبل از اسلام شامل شیوه‌های پارسی، پارتی و بعد از اسلام شامل شیوه‌های خراسانی، رازی، آذری و اصفهانی می‌باشد (نیلفروشان، 12:1386).در گستره‌ی هنرهای سنتی ایران، معماری جایگاه ویژه‌ای دارد، هر چند هنرهای گوناگون ایرانی، از معماری تا موسیقی و از شعر تا سینما، ظاهری متمایز از هم دارند، ولی دارای وجه مشترک و قدر جامعی در بیان هنرمندان ایرانی محسوب می‌شوند. همه‌ی هنرمندانی که با زبان و بیان خاص خود به عرصه‌ی هنر پای می‌نهند، علی‌رغم تفاوت‌های ظاهری، در اصول و مبانی، سعی دارند از هنر حقیقی، ازلی و ابدی دفاع کنند. این شیوه‌ی بیانی، به هنر دینی نیز تعبیر یافته است، چرا که دین از جهتی ایمان به غیب است، بنابراین هنرمند بدون داشتن ایمان و اعتقاد، نمی‌تواند از پیرایه‌های ظاهری اطراف خود چشم بپوشد و از ظاهر به باطن پنهان بپیوندد. از این روی، یک معمار سنتی ایرانی، در قالب نقوش، رسمی‌بندی‌ها و کژچینی‌ها پویایی تاریخ را رقم می‌زند (مهرپویا،2:1386).

می‌توان در تمامی ادوار و جمیع اماکن جهان اسلام «معماری پنهان» را مشاهده کرد یعنی معماری‌ای که واقعاً وجود دارد، البته نه در زمانی که به ظاهر بنا نگریسته ‌می‌شود و یا نمادی که برای همه و از تمام جوانب قابل رؤیت است؛ بلکه این معماری زمانی حس می‌شود که از درون و با رخنه‌ بدان و تجربه‌ی آن از نزدیک، مشاهده می‌شود(گروپه،9:1379).

این عدم توجه به ظاهر بنا حتی در بناهای سترگی همچون مسجد جامع که بناهای فرعی دیگر (مانند بازار) آن را فرو پوشانده‌اند، بیشتر چشم‌گیر است «پوشیدگی» بناهای عمده با فقدان کامل علائم ظاهری همچون شکل، اندازه، کارکرد و یا مفهوم بنا همراه شده است. حتی اگر بنایی دارای نمای قابل رأیت و درگاه اصلی باشد، باز این ویژگی‌ها چیزی از بنایی که در آن سوی آن نهفته است، را ارائه نمی‌دهد. به عبارت دیگر کمتر بنایی را می‌توان یافت که اشاره‌ای به سازمان‌بندی درونی و یا هدف اصلی بنا داشته باشد و کمتر بنای اسلامی را می‌توان پیدا کرد که ظاهر و بیرون آن خصوصیات درونی آن را بر ملا و قابل فهم سازد (گروپه،10:1379).خانه‌های عهد قاجار نیز دارای این خصیصه می‌باشند.

معماری اسلامی عموما ویژگی‌های اصلی خود را در آن سوی ظاهر نامرئی پنهان کرده است. این معماری، اشکال خود را به‌سادگی حتی بر طبق نیازهای کارکردی تغییر نمی‌دهد، بلکه تا حدودی کارکردهایی از اشکال پیش پنداشته را اقتباس می‌کند که اساسا در بر دارنده‌ی فضاهای داخلی است. عمارت اسلامی بجز، مقبره، آرامگاه و سایر بناهای گنبدی نشان دهنده‌ی کیفیت جهت‌نما و یا محوری نیستند. برعکس، جهت طبیعی و واقعی یک عمارت، اگر واقعا داشته باشد اغلب با جهت کارکردی آن متفاوت است(همان).عدم اشاره به جهت نما و یا تمرکز در طراحی معماری اسلامی در تمامی ازمنه و در بیشتر بخش‌های جهان اسلام ظاهر شده است؛ این نکته حتی در فقدان تعادل بین بخش‌های مختلف مجتمع‌های ساختمانی دیده می‌شود؛ در معماری اسلامی اصولا بنای اصلی و متمرکزی وجود ندارد از این‌رو افزایش چیزی به پلان اصلی، هرگز قاعده‌ی حاکم بر کل مجتمع و بخش‌های مختلف آن را به هم نمی‌زند (گروپه،11:1379).تداوم، تعادل، تناسب، تأکید و تنوع معماری ایرانی کم نظیر است عوامل سازمان‌بندی از خط و فرم گرفته تا بافت و فضا و حتی رنگ در این معماری پیرو قواعد خود، قابل مطالعه‌ی فراوان است (مهرپویا،1386،:2).یکی از مسائل مهم در شناخت معماری سنتی ایران انقطاع فرهنگ معماری سنتی و پیدایش گونه‌هایی از فضاهای جدید معماری شهری است که غالبا با فضاهای سنتی کاملا متفاوت هستند، چون‌که بسیاری از معماران بیش از هر چیز به پدیده‌های شکلی و بصری اندیشیده‌اند و بسیاری از مسائل، مباحث و نکات فرهنگی، تاریخی و اجتماعی را به اندازه‌ی کافی مورد توجه قرار نداده اند (لقایی،1392).معماری سنتی قبل از پیدایش تکنولوژی و مصالح جدید ساختمانی در تمام نقاط کشور و به هر شکل و به هر کیفیت نوع معماری افقی و باهویت بشمار می‌رفت که در طی سالیان دراز و قرن‌های متمادی مصالح و شیوه‌های فنی ویژه خود را داشت. این نوع ساخت و ساز بومی بسیار به جا می‌نمود و به موقع و کاملا ارزنده و منطقی و گاه نیز بس شکوهمند بود و هنوز هم به عنوان یک معماری شریف و برخوردار از مقیاس انسانی دارای همان ارزش و اعتبار است. تحلیل معماری ایرانی نشان می‌دهد که به رغم کثرت و تنوع و پیچیدگی بناها، اصول و مفاهیم و الگوهایی در طول زمان به گونه‌های مختلف در این معماری به کار گرفته شده‌اند. افزون بر آن این نتیجه به دست آمده که تکامل معماری ایران بیشتر بر تعالی اصولی و مفاهیم و الگوهای جدید در جریان نوعی فعالیت هوشمندانه و ماهرانه معماری استوار بوده است. با پذیرش این امر، می‌توان در معماری امروز ایران نیز به همان اصول و مفاهیم و الگوها پرداخت و آن‌ها را در جریان یک فعالیت خلاق تکامل بخشید و به پیش برد (همان). در این پژوهش سبک معماری قرن ۱۳ و ۱۴ مورد نظر است. گرایش معماری این دوره را به سبک معماری غربی می‌دانند. این گرایش البته در دوره صفویه، زندیه و افشاریه آغاز شده بود. اما در این دوره شدت بیشتری یافت. با این حال بناهای معماری زیادی هم در این دوره بنا شد که از آن جمله می‌توانیم به کاخ گلستان، مدرسه آقابزرگ، مسجد و مدرسه‌ی سپهسالار، تکیه دولت، دارالفنون، بازار تهران، نگارستان، قصر فیروزه، قصر دوشان تپه و مسجد سلطانی اشاره کرد. از دیگر آثار معروف این دوره می‌توان به خانه‌ی طباطبایی و خانه‌ی بروجردی ساخته‌ی علی مریم کاشانی اشاره کرد(ذکرگو،190:1381).

2-1نگرشی بر معماری‌سنتی ایران………………………………………………………9

2-1-1 آرایه‌های معماری‌سنتی………………………………………………………….11

2-1-2 اصول معماری ایرانی و تأثیر آن بر آرایه‌های معماری سنتی………………….13

  • مردم‌واری……………………………………………………………………………13

2-1-2-2پرهیز از بیهودگی ……………………………………………………………….14

  • نیارش……………………………………………………………………………….14

2-1-2-4 خودبستگی……………………………………………………………………..15

2-1-3 تأثیر عوامل اقلیمی بر معماری‌ و آرایه‌های معماری سنتی…………………15

2-2 درآمدی بر هنرهای سنتی ایران…………………………………………………..17

2-2-1 صنایع‌دستی………………………………………………………………………19

2-2-1-1 ویژگی‌های صنایع‌دستی ……………………………………………………..19

  • -2صنایع‌دستی از لحاظ روش و تکنیک تولید فرآورده‌های دستی……………20

2-2-1-3 هنرهای دستی چوبی ایران ………………………………………………..21

2-2-2 پنجره ……………………………………………………………………………..21

2-2-2-1 در – پنجره …………………………………………………………………….22

2-2-2-2 پنجره ارسی .. ……………………………………………………………….23

2-2-2-3 روزن ……………………………………………………………………………24

2-2-3 کارکردهای پنجره ……………………………………………………………….25

  • تزئین بنا …………………………………………………………………………..25
  • شباک……………………………………………………………………………..25
  • جام‌خانه……………………………………………………………………………26
  • منظر ……………………………………………………………………………….26
  • تهویه……………………………………………………………………………….27
  • تأمین نور…………………………………………………………………………..27

2-2-4 نقش پنجره در نمای ساختمان…………………………………………………32

2-2-5 نقش هندسه در شکل‌گیری.پنجره‌ها …………………………………………32

2-3 مصالح به کار رفته در هنر‌های‌سنتی وابسته به معماری سنتی……………..33

2-3-1 چوب و دلایل کاربرد آن در گره‌چینی……………………………………………33

2-3-2 شیشه‌های رنگی در گره‌چینی ……………………………………………….34

2-3-3 رنگ در معماری…………………………………………………………………..35

2-3-4 آهن در چلنگری………………………………………………………………….35

2-3-4-1 آهن و چلنگری در قرآن……………………………………………………….36

2-3-5 گچبری……………………………………………………………………………37

2-3-5-1 انواع طاقچه‌های گچی………………………………………………………38

2-3-5-2 یزدی بندی بااستفاده از گچ ………………………………………………..39

فصل سوم آشنایی با دوره قاجاریه و شهرستان اردکان

قاجار، قاجاریه یا قاجاریان دودمانی بودند که از حدود سال ۱۱۷۴ تا ۱۳۰۴ بر ایران فرمان راندند. بنیانگذار این سلسله آقا محمد خان و آخرین پادشاه قاجار، احمدشاه است که رضاشاه پهلوی، جای او را گرفت(سایکس، ترجمه فخرداعی گیلانی:360:1385).ایران در زمان حکمرانی قاجارها درگیر جنگ‌های متعددی شد و بخش‌های زیادی از خاک خود را از دست داد. دودمان قاجار در تاریخ ایران به بی‌کفایتی مشهور است و در این دوره اقتصاد ایران رو به قهقرا گذاشت( ا. آ. گرانتوسکی، ترجمه‌ی:کشاورزی۱۳۸۵).ایران در زمان این دودمان با دنیای غرب آشنا شد. اولین کارخانه‌های تولید انبوه، تولید الکتریسیته، چاپ‌خانه، تلگراف، تلفن، چراغ برق، شهرسازی مدرن، راه‌سازی مدرن، خط آهن، سالن اپرا (که بعداً به سالن تعذیه تغییر کاربری داد)، مدارس فنی به روش مدرن (از جمله دارلفنون که به همت امیر کبیر بنیاد گردید)، و اعزام اولین گروه‌ها از دانشجویان ایرانی به اروپا جهت تحصیل در شاخه‌های پزشکی و مهندسی در زمان این سلسله صورت پذیرفت (میروشنکف ترجمه دخانیات 158:1344).

3-1-2 جامعه قاجاری

جامعه‌ی ایران در دوران قاجاریه، علی‌رغم تمدن و فرهنگ کهنسال و درخشان دیرین خود یک جامعه تقریبا قرون وسطایی و واجد قسمت عمده‌ی مشخصات قرون وسطایی بود و تعصبات ملی و مذهبی شدید بر روح و فکر اکثریت قریب به اتفاق این جامعه حکم‌فرمایی داشت. افراد این جامعه سخت پایبند آداب و رسوم ملی و شعائر مذهبی خود و بدون تردید از هرگونه نفوذ و تأثیر شیوه‌ی جدید زندگی و تمدن غرب برکنار مانده بودند.برای کسانی که به تاریخ دلبستگی دارند، با توجه به این که جامعه ایرانی از اواسط قرن دهم هجری با اروپا مربوط بوده، قبول این امر که جامعه‌ی ما تحت تأثیر و نفوذ تمدن جدید اروپایی قرار گرفته. تا حدی دشوار است لیکن باید به این نکته توجه داشت که:

 اولا- ارتباط ایران و اروپا در قرون دهم و یازدهم، یعنی دوره‌ی سلطنت صفویه، تنها یک رشته ارتباطات موقت و غالبا به صورت مبادله نمایندگانی برای برقرار کردن مناسبات بازرگانی بوده است و جامعه‌ی ایرانی به طور مستقیم در مسیر این ارتباط قرار نداشته است.ثانیا- سیاست حکومت صفویه این بود که جامعه ایرانی را از تماس مستقیم با بیگانگان خاصه اروپاییان دور نگه دارند. این حکومت از راه ترویج و تقویت مذهب و تظاهر شدید به دین‌داری تعصب مذهبی جامعه ایران را بر پایه‌ای رسانید که ایران نه تنها از معاشرت و زندگی با اروپائی دوری می‌جست؛ بلکه جامعه‌ی مسلمانان همسایه خود، عثمانی را به این عنوان که پیرو طریقه‌ی سنت هستند، دشمن خود می‌پنداشتند؛ داستان دراویش تبرایی: تولابی در دوره‌ی صفویه که جیره‌خوار دولت و مأمور بودند که به تشدید و تقویت حساسیت مذهبی، تلقین عقاید و افکار خرافی به مردم ساده لوح و ایجاد نفاق وکینه نسبت به پیروان طریقه سنت بودند؛ مشهور است.جامعه ایرانی حد فاصل بین انقراض صفویه و روی کار آمدن سلطنت قاجاریه با همان خصایص روحی و اخلاقی خود باقی ماند و جامعه عصر قاجاریه نیز وارث همان خصایص گردید این جامعه در وحله اول و صرف نظر از طبقه‌بندی حرفه‌ای؛ از دو طبقه‌ی مشخص که عبارت بودند از: طبقات حاکمه و طبقات محکوم تشکیل می‌شد(شمیم،245:1387).

فایده‌ی عمده‌ی وجود قاجاریه یکی ایجاد وحدت ایران بود، که بعد از قتل نادر به صورتی شبیه به ملوک الطوایفی در آمده بود و آقا محمدخان با خشونت و صلابت خویش، وحدت و مرکزیت عهد صفوی را تا حدی تجدید کرد.. فایده‌ی دیگر مزید روابط با دول اروپا بود و سفارت‌ها و مسافرت‌های رجال و حتی سیاحت‌های بعضی از سلاطین قاجار به ممالک اروپا بود، که عاقبت به تدریج منتهی به تأسیس مدارس و چاپ‌خانه‌ها و روزنامه‌ها، و ایجاد بانک‌ها و پست و تلگراف، و اخذ و نشر مبادی و مظاهر علوم و تمدن فرنگی در ایران شد، و این همه در بیداری ایرانیان و پیدایش مشروطیت کمک کرد(قدیانی1376: 609- 605).

 

3-1 معرفی موقعیت تاریخی موضوع………………………………………………….41

3-1-1 سلسله قاجار…………………………………………………………………….41

3-1-2 جامعه قاجاری…………………………………………………………………..41

3-1-3 تربیت و اخلاق عمومی………………………………………………………….43

3-1-4 هنر و معماری در دوره‌ی قاجاریه………………………………………………44

3-1-3-1 ویژگی‌های نقوش تزئینی هنر و معماری دوره‌ی قاجار…………………..49

3-2 موقعیت جغرافیایی موضوع………………………………………………………..53

3-2-1 معرفی استان یزد……………………………………………………………….53

3-2-1-1-اطلاعات جغرافیایی استان یزد………………………………………………53

3-2-1-2-اطلاعات هواشناسی استان یزد…………………………………………..53

3-2-1-3-پیدایش و قدمت تاریخی استان یزد……………………………………….53

3-2-1-4-ویژگی‌های باستانی استان یزد…………………………………………..54

3-2-2-شهرستان اردکان………………………………………………………………54

3-2-2-1-وجه تسمیه‌ی اردکان……………………………………………………….54

3-2-2-2-اردکان در دوره‌ی قاجار ……………………………………………………..55

3-2-2-3-وضعیت اقتصادی اردکان در عهد قاجار…………………………………….55

3-2-2-4-معماری اردکان در عهد قاجار……………………………………………….56

3-2-2-5-وضعیت اجتماعی اردکان در عهد قاجار…………………………………….56

3-2-2-6-وضعیت فرهنگی اردکان در عهد قاجار……………………………………..56

فصل چهارم خانه‌تقدیری و تزئینات وابسته به معماری آن

خانه‌ی تقدیری در بخش “مرکزی” شهرستان اردکان، خیابان آیت الله فکور ، به جای مانده از عهد قاجار، متعلق به خاندان تقدیری بوده؛ که در دی ماه سال 1377 به شماره 2186 در میراث فرهنگی شهرستان اردکان به ثبت رسیده است و هم‌اکنون میراث فرهنگی شهرستان در این مکان استقرار دارد(میراث فرهنگی شهرستان اردکان)یکی از ویژگی‌های نظرگیر تمامی آثار معماری اسلامی توجه و تمرکز آن‌ها به فضای بسته، به درون در مقابل برون به نما یا فصل‌بندی عمومی ظاهر یک عمارت است. رایج‌ترین و معروف‌ترین بیان این نوع گرایش را شاید در خانه‌های مسلمانان پیدا کرد؛ این خانه‌ها در درون حیاط بسته‌ای قرار گرفته‌اند و تنها راه ارتباط آن‌ها با دنیای خارج، دیوارهای بلند بدون پنجره و یک درب کوتاه ورودی است. گاهی هم چندین خانه در یک مجتمع بزرگ محصور قرار گرفته و یک درگاه کوتاه ورودی دارد. که به یک دالان درونی خصوصی منتهی می‌شود و افراد خانه برای رفت و آمد از آن استفاده می‌کنند این خانه‌ها و در بعضی موارد حتی مجتمع‌های بزرگ ساختمانی از مظاهر و جلوه‌های ویژه‌ی یک شهر کهن اسلامی بر شمرده می‌شد و هنوز هم در بعضی از مراکز کهن شهری (قصبه‌ها، مدینه‌ها، و «شهرهای کهن» جهان اسلام) به دیده می‌آید (گروپه، 10:1379) خانه‌ی تقدیری با معماری چهار وجهی و درون‌گرا دارای این خصیصه‌ی معماری اسلامی است. بنای این ساختمان از خشت، گل، آجر و به سبک معماری  در این بنا اتاق‌های سه دری، در ضلع شرقی و غربی؛ پنج‌دری در ضلع شمالی و تالاری در ضلع جنوبی عمارت که متصل به بادگیر یک طرفه ویژه‌ی منطقه اردکان و میبد است، دیده می‌شود. مانند سایر خانه‌های سنتی این استان، در زیر تالار خانه در ضلع جنوبی، زیرزمین قرار دارد که ورودی آن گوشه‌ی حیاط در همان ضلع می‌باشد. در ضلع شمالی پایآبی جلوی پنج‌دری وجود دارد که محل دسترسی به آب قنات در حیاط خانه‌ها و مساجد است و نمونه‌های عمومی آن نیز در شهرهایی همچون نایین و یزد می‌بینیم. الگوی معمول آن هشتی است که با اتاق ترکی یا کلمبه پوشانده و در مسیر قنات در مرکز آن یک حوض ساخته می‌شود. نکته اقلیمی، هوای بسیار خنک آن در تابستان است که علاوه بر استفاده به عنوان یخچال برای نگهداری مواد غذایی، در مواردی برای خواب نیم روزی نیز مورد استفاده قرار می‌گرفته است. احتمالاً می‌توان بین پایاب و پادیاو، که حیاط دور بسته‌ای است و حوض یا جوی آب در میان داشته باشد، پادیاو با همه ویژگی‌هایش بعد از اسلام در بیش‌تر مساجد و زیارت گاه‌ها به نام وضوخانه جای گرفت؛ رابطه‌ای برقرار کرد. نمونه‌های عالی پایاب در مسجد جامع نایین، مسجد جامع نطنز، مسجد جامع یزد و خانه‌های تاریخی یزد دیده می‌شود.حوض بزرگ و کم عمقی در وسط حیاط خانه است که هوای خانه را خنک و رطوبت آن را تأمین می‌کند.در قدیم، خانه‌ تقدیری دارای سه در ورودی بوده که یکی در غرب، یک در شمال و دیگری در جنوب بوده است؛ در جنوبی خانه به هشتی بسیار زیبایی باز می‌شود. سقف هشتی، با یزدی بندی تزیین شده است.هشتی، که بنایی مربع شکل گنبدی- یعنی مکعبی همراه با یک نیم کره و هیچ نوع محور مستقیم است. یک قوس چرخیده شده است؛ در فضای گنبد یک دایره و خبری از زوایا، لبه‌ها و یا محورها نیست. در آن کانون توجه به درون و مرکز است. تزئین، این کانون، توجه را با تأمل در ترکیب چالشی، ولی محکم آن تقویت می‌کند. یک خط منحنی نشان دهنده‌ی پویایی, مفهوم تحول و توسعه است. این امر مفهوم قالب و فرم را که از راه تحول در بعد زمان پدید می‌آید گسترش می‌دهد(گروپه،162:1379)

بلافاصله پس از ورودی به فضای هشتی می‌رسیم. اغلب به شکل هشت ضلعی یا نیمه هشت ضلعی و یا بیشتر مواقع چهار گوش است که در این خانه هشتی به شکل هشت ضلعی می‌باشد. هشتی دارای سقفی کوتاه و یک منفذ کوچک نور در سقف گنبدی شکل آن است و عموما سکوهائی برای نشستن در آن طراحی شده است ولی در این هشتی از منفذ برای نورگیری خبری نیست. هشتی برای انشعاب قسمت‌های مختلف خانه و گاه برای دسترسی به چند خانه ساخته می‌شد. در خانه‌های بزرگ، اندرونی و اقامتگاه‌های خدمتکاران نیز به هشتی راه داشتند و اغلب برای جداسازی آقایان و خانم‌ها دو قسمتی ساخته می‌شد(پارسی1387).در صورتی که در خانه‌های اسلامی ساخت یک درگاه بلند و سترگ و تزئین یافته که در آن گاهی از نمادها و رنگ‌ها برای خوش‌یمنی و شگون استفاده می‌شد بر اهمیت نمادین در ورودی- آستانه‌ی حساس بین خانه و بیرون خانه – تأکید داشت. خانه‌های اسلامی معمولا دارای یک در ورودی بود ولی یک در ثانوی هم برای استفاده اهل حرم تعبیه می‌شد. ورودی اصلی خانه گاهی به طور مستقیم به سکونت‌گاه‌های خانه متصل نمی‌شد بلکه به یک هشتی(که گاهی دری به سوی حرم داشت) و یا راهی با پیچش راست زاویه می‌رسید تا از بیرون درب خانه، حیاط آن قابل رأیت نباشد. این هشتی را گاهی بسیار پیچیده می‌ساختند(گروپه،197:1379). خانه تقدیری طبق همین نقشه دارای چند در ورودی بود ولی فقط در اصلی دارای هشتی است.

هشتی حکم اتاق انتظار را داشته و دور تا دور آن طاقچه‌هایی برای نشستن مراجعان ساخته شده است و سمت راست در ورودی راهرویی طویل باز می‌شود که پس از طی کردن مسیر این راهرو به در دیگری که ورودی ساختمان و حیاط است می‌رسیم؛ همانطور که گفته شد، این همان مسیری است که در معماری اسلامی برای این‌که میهمان مستقیم وارد حیاط خانه نشود، در نظر گرفته می‌شد. در دیگری در سمت چپ در اصلی است که ورودی خانه دیگری است که برای پذیرایی از مهمان‌ها از آن بهره می‌بردند.معماران و استادکاران ایرانی با توجه به شرایط اقلیمی و جغرافیایی مناطق گوناگون ایران شیوه‌های معماری را در شهرهای مختلف توسعه بخشیدند؛ همان طور که به دلیل سرما ایجاد بناهای فاقد میانسرا در آذربایجان متداول بوده، ساختن بادگیر نیز در مناطق کویری رواج داشته است. سالیان بس دراز، بادگیر یکی از اجزای مهم بناها در نواحی گرم و خشک ایران بوده است. هر بادگیر شامل برج‌های تهویه بر فراز ساختمان است (بهادری‌نژاد،229:1387). خانه‌ی تقدیری هم دو بادگیر دارد که یکی در ضلع شمالی است و تابستان‌ها پنج‌دری را خنک می‌کرده و بادگیر دیگر در ضلع جنوبی است و دهانه‌ی بادگیر به زیرزمین و تالار بزرگ باز می‌شود. درهای چوبی که در تالارجنوبی و پنج‌دری رو به بادگیر باز می‌شود؛ در زمان «گرد و خاک» و «طوفان» بسته می‌شدند. در حال حاضر ورودی اصلیِ ساختمان در شرق و به راهروی طاق‌داری باز می‌شود و گوشه‌ی سمت چپ ضلع جنوبی با چند پله به حیاطی پائین‌تر از سطح کوچه راه دارد. که ازاره دیوارهای آن با آجر پوشانده شده است تا پائین دیوارها از استحکام بیش‌تری برخوردار باشد.

4-1معرفی خانه‌ی تقدیری………………………………………………………..58

4-2 معرفی هنرهای سنتی وابسته به معماری خانه‌‌ی تقدیری …………….61

4-2-1- طاقچه‌های خانه‌ی تقدیری……………………………………………….61

4-2-2-شمشیری‌ها ………………………………………………………………62

4-2-3-تزیینات آجری………………………………………………………………..63

4-2-4-تزئینات بادگیرها…………………………………………………………….64

4-2-5-تزیینات سنگی…………………………………………………………….65

4-2-6-گره چینی و قواره‌بری……………………………………………………65

4-2-7-شباک……………………………………………………………………. 67

4-2-8-چلنگری …………………………………………………………………..67

4-2-9-ابزار زنی چوب…………………………………………………………….69

4-2-10- تزئینات هشتی………………………………………………………….69

4-3-صنایع‌دستی شاخص خانه تقدیری………………………………………71

4-3-1-چلنگری، (آهنگری سنتی) …………………………………………..71

4-3-1-1 چلنگری در یزد……………………………………………………….71

4-3-1-2-تولیدات چلنگری …………………………………………………….72

4-3-1-3-ابزارهای مورد استفاده………………………………………………73

4-3-1-4- روش کار………………………………………………………………79

4-3-1-5-نشان‌دار کردن…………………………………………………………79

4-3-1-6-دلایل منسوخ شدن هنر چلنگری…………………………………..80

4-3-1-7-فورجینگ، چلنگری صنعتی………………………………………….80

4-3-2-گره‌سازی………………………………………………………………..81

4-3-2-1-تاریخچه گره‌سازی ………………………………………………….83

4-3-2-2-ابزارهای لازم برای ساخت گره‌چینی…………………………….84

4-3-2-3- اتصالات گره‌چینی………………………………………………….85

4-3-2-4-مراحل ساخت گره‌چینی ………………………………………….85

4-3-3-هنر قواره بری………………………………………………………..86

4-3-3-1-ابزار و تجهیزات ……………………………………………………87

4-3-3-2-روش کار……………………………………………………………87

برای دانلود رایگان قسمت های بیشتراز فایل به انتهای مطلب مراجعه کنید

فصل پنجم نتیجه‌گیری و پینهادها

نتیجه‌گیری……………………………………………………………………….89

پیشنهادات………………………………………………………………………91

منابع و مؤاخذ……………………………………………………………………92

منبع تصاویر………………………………………………………………………96

پیوست‌ها…………………………………………………………………………97

Abstract

The craft used in the virtual home city ardakan the Qajar era left by the time the culture and climate of the area is affected. The craft used in this study include Grhchyny and Chalangar that these days are staggered into obsolescence.

 



بلافاصله بعد از پرداخت به ایمیلی که در مرحله بعد وارد میکنید ارسال میشود.


فایل pdf غیر قابل ویرایش

قیمت25000تومان

خرید فایل word

قیمت35000تومان