چکیده 

هدف این پژوهش بررسی رابطه بین رهبری تحول آفرین، احساس توانمندی و رفتار شهروندی سازمانی در مدارس پسرانه مقطع متوسطه شهر تهران بود. جامعه آماری آن دبیران مدارس پسرانه مقطع متوسطه شهر تهران در نظر گرفته شد. بر اساس جدول مورگان، تعداد 380 نفر با روش نمونه گیری تصادفی  خوشهای انتخاب شدند.

برای اندازه گیری رهبری  تحولآفرین از گویه های ابزار استاندارد چند عاملی رهبری باس وولیو (2000) ؛ برای اندازه گیری احساس توانمندی از پرسشنامه توانمندسازی روانشناختی عبدالهی (1384)  و برای اندازه گیری رفتار شهروندی سازمانی از پرسشنامه پادساکوف (1990) استفاده شد. تجزیه و تحلیل داده ها با استفاده از آمار توصیفی و ضریب همبستگی پیرسون و تحلیل رگرسیون چند متغیری گام به گام صورت گرفت.

نتایج پژوهش نشان داد بین رهبری تحول آفرین مدیران و مؤلفه های آن با رفتار شهروندی سازمانی و احساس توانمندی دبیران رابطه مثبت و  معنیداری وجود دارد. همچنین بین احساس توانمندی و  مؤلفههای آن با رفتار شهروندی سازمانی دبیران رابطه مثبت و  معنیداری به دست آمد. ابعاد ملاحظات فردی، انگیزش الهام بخش و ویژگی های آرمانی رهبری تحول آفرین، توانایی پیش بینی رفتار شهروندی سازمانی را داشتند. تمام مؤلفه رهبری تحول آفرین، احساس توانمندی را پیش بینی میکردند و همه ی مؤلفه های احساس توانمندی بجز احساس اعتماد توانستند رفتار شهروندی سازمانی دبیران را پیش بینی کنند.

کلیدواژها:  رهبری تحول آفرین، احساس توانمندی، توانمندسازی روانشناختی، رفتار شهروندی سازمانی.

فهرست مطالب 

فصل اول: طرح پژوهش ………………………………………………………………………………………………………………………….1-1

مقدمه ……………………………………………………………………………………………………………………………………….  2 

بیان مسئله ……………………………………………………………………………………………………………………………….. 3 

اهمیت و ضرورت پژوهش …………………………………………………………………………………………………………. 6 

اهداف پژوهش …………………………………………………………………………………………………………………………. 8

اهداف کلی …………………………………………………………………………………………………………………….  8 

اهداف جزئی …………………………………………………………………………………………………………………..  8 

فرضیه های پژوهش …………………………………………………………………………………………………………………… 8 

قلمرو پژوهش …………………………………………………………………………………………………………………………… 9 

قلمرو موضوعی ………………………………………………………………………………………………………………  9 

قلمرو زمانی ……………………………………………………………………………………………………………………  9 

قلمرو مکانی …………………………………………………………………………………………………………………..  9 

تعریف واژه ها و اصلاحات ……………………………………………………………………………………………………….. 10 

تعاریف نظری ………………………………………………………………………………………………………………  10 

رهبری تحول آفرین ……………………………………………………………………………………………………………..  10 

ابعاد رهبری تحول آفرین ………………………………………………………………………………………………………  10 

احساس توانمندی……………………………………………………………………………………………………………….. 11 

ابعاد احساس توانمندی …………………………………………………………………………………………………………  12 

رفتار شهروندی سازمانی ………………………………………………………………………………………………………  13 

ابعاد رفتار شهروندی سازمانی ………………………………………………………………………………………………. 13 

تعاریف عملیاتی ……………………………………………………………………………………………………………  15 

رهبری تحول آفرین و ابعاد آن ……………………………………………………………………………………………… 15 

احساس توانمندی و ابعاد آن …………………………………………………………………………………………………  16 

رفتار شهروندی سازمانی و ابعاد آن ………………………………………………………………………………………..  17 

فصل دوم: مروری بر ادبیات پژوهش ……………………………………………………………………………………………………..  19 

2-1 مقدمه  …………………………………………………………………………………………………………………………………….  20 

2-2 رهبری …………………………………………………………………………………………………………………………………..  20 

2-2-1  مروری بر نظریه های رهبری  …………………………………………………………………………………………  21 

   2-2-1-1       نظری ههای صفات مشخصه رهبری  ………………………………………………………………………………………..  21 

 2-2-1-2    نظری ههای سبکهای رفتاری  ………………………………………………………………………………………………..  22 

  2-2-1-3   نظری ههای اقتضایی  ……………………………………………………………………………………………………………..  23 

   2-2-1-4 نظریه رهبری تحول آفرین ……………………………………………………………………………………………………  24 

2-3 رهبری تحول آفرین  …………………………………………………………………………………………………………………  24 

2-3-1  روند شکل گیری نظریه رهبری تحول آفرین …………………………………………………………………..  25 

2-3-2  نظریه رهبری پر جاذبه (فرمند)  ………………………………………………………………………………………  25 

   2-3-2-1  نظریه رهبری پرجاذبه هاوس ……………………………………………………………………………………………….  26 

  2-3-2-2 نظریه رهبری پرجاذبه کانگر وکانیونگو  …………………………………………………………………………………..  27 

2-3-3  نظریه رهبری تحول آفرین برنز  ………………………………………………………………………………………  27 

2-3-4  نظریه رهبرى  تحولآفرین باس  ……………………………………………………………………………………..  28 

2-3-5  اهداف رهبری تحولی آموزشی در مدارس  ……………………………………………………………………….  33 

2-4 احساس توانمندی  ……………………………………………………………………………………………………………………  34 

2-4-1  تعاریف و مفاهیم نظری احساس توانمندی ……………………………………………………………………..  35 

2-4-2  رویکردهای توانمندسازی  ………………………………………………………………………………………………  36 

   2-4-2-1   رویکرد مکانیکی………………………………………………………………………………………………………………….  37 

 2-4-2-2       رویکرد ارگانیکی ……………………………………………………………………………………………………………….. . 38 

 2-4-2-3 دیدگاه انگیزشی ………………………………………………………………………………………………………………….  39 

2-4-2-4 دیدگاه شناختی  ……………………………………………………………………………………………………………………  40 

2-5 رفتار شهروندی سازمانی ………………………………………………………………………………………………………….  42 

2-5-1  تعاریف رفتار شهروندی سازمانی  …………………………………………………………………………………….  44 

2-5-2  انواع و ابعاد رفتار شهروندی سازمانی ……………………………………………………………………………..  52 

2-5-3  سیاست ها و عوامل تشویق رفتار شهروندی …………………………………………………………………….  62 

2-5-4  عوامل تأثیرگذار بر رفتار شهروندی سازمانی  ……………………………………………………………………  64 

2-5-5  رفتار شهروندی سازمانی معلمان ……………………………………………………………………………………  67 

 2-5-5-1  ضرورت پژوهش درباره رفتار شهروندی سازمانی معلمان  ………………………………………………………….  69 

  2-5-5-2  ارزیابی رفتار شهروندی معلمان  ……………………………………………………………………………………………..  70 

 2-5-5-3  عوامل مؤثر بر رفتار شهروندی سازمانی معلمان  ………………………………………………………………………  70 

 2-5-5-4  نقش رفتار شهروندی سازمانی معلمان در مدرسه  …………………………………………………………………….  72 

2-5-5-5  تفاوت رفتار شهروندی سازمانی معلمان با کارکنان سازمان های غیرآموزشی  ……………………………….  74 

2-6 پیشینه تحقیقات ……………………………………………………………………………………………………………………..  75 

2-6-1  تحقیقات خارجی  …………………………………………………………………………………………………………..  75 

2-6-2  تحقیقات داخلی  ……………………………………………………………………………………………………………  78 

2-7 جمع بندی ادبیات و پیشینه پژوهش  …………………………………………………………………………………………..  80 

2-8 مدل مفهومی پژوهش  ……………………………………………………………………………………………………………..  81 

فصل سوم: روش تحقیق ………………………………………………………………………………………………………………………  84 

3-1 مقدمه  …………………………………………………………………………………………………………………………………….  85 

3-2 روش تحقیق  …………………………………………………………………………………………………………………………..  85 

3-3 جامعه آماری  …………………………………………………………………………………………………………………………..  86 

      3-4 نمونه، حجم نمونه و روش    نمونهگیری  ………………………………………………………………………………………  86 

3-5 گردآوری اطلاعات ………………………………………………………………………………………………………………….  87 

3-5-1  مطالعات اسنادی  …………………………………………………………………………………………………………..  87 

    3-5-2  ابزارهای گردآوری  دادهها  ………………………………………………………………………………………………  87 

3-5-2-1  پرسشنامه رفتار شهروندی سازمانی………………………………………………………………………………………..  87 

   3-5-2-2  احساس توانمندی………………………………………………………………………………………………………………..  89 

  3-5-2-3رهبری تحول آفرین  ……………………………………………………………………………………………………………..  90 

3-6 روایی و پایایی ابزارها  ………………………………………………………………………………………………………………  91 

3-7 فرایند اجرای پژوهش  ………………………………………………………………………………………………………………  93 

3-8 روشهای تجزیه و تحلیل داده ها ……………………………………………………………………………………………..  93

  فصل چهارم: تجزیه و تحلیل داده ها  ……………………………………………………………………………………………………….  94

  4-1 مقدمه  …………………………………………………………………………………………………………………………………….  95 

4-2 یافته های توصیفی متغیرهای مورد پژوهش ……………………………………………………………………………….  95 

4-3 بررسی فرضی ههای پژوهش ……………………………………………………………………………………………………..  98 

4-3-1  فرضیه اول  …………………………………………………………………………………………………………………..  98 

4-3-2  فرضیه دوم ………………………………………………………………………………………………………………..  104 

4-3-3  فرضیه سوم ……………………………………………………………………………………………………………….  110 

فصل پنجم: بحث، نتی جهگیری و پیشنهادها ………………………………………………………………………………………….  116 

5-1 مقدمه  …………………………………………………………………………………………………………………………………..  117 

5-2 تجزیه و تحلیل نتایج پژوهش ………………………………………………………………………………………………..  117 

5-3 محدودیت های پژوهش  ………………………………………………………………………………………………………….  125 

5-4 پیشنهاد های پژوهش  ……………………………………………………………………………………………………………..  125 

 5-4-1  پیشنهادهای کاربردی برگرفته از نتایج پژوهش  ……………………………………………………………..  125 

5-4-2  پیشنهادهایی برای  پژوهشهای آتی …………………………………………………………………………….  126 

پی وستها  ……………………………………………………………………………………………………………………………………………  128 

پیوست1: صفحه اول پرسشنامه پژوهش  …………………………………………………………………………………….  129 

پیوست 2: پرسشنامه رفتار شهروندی سازمانی  …………………………………………………………………………….  130 

پیوست 3: پرسشنامه احساس توانمندی ……………………………………………………………………………………..  131 

پیوست 4: پرسشنامه رهبری تحول آفرین  ……………………………………………………………………………………  132

  پیوست 5: متن اصلی پرسشنامه رفتار شهروندی سازمانی  …………………………………………………………….  133 

پیوست 6: متن اصلی پرسشنامه رهبری  تحولآفرین  ……………………………………………………………………  134

  منابع فارسی  ……………………………………………………………………………………………………………………………………….  136 

منابع انگلیسی  …………………………………………………………………………………………………………………………………….  139 

چکیده انگلیسی ………………………………………………………………………………………………………………………………….  143 

فهرست جداول 

جدول  2-1: تعاریف توانمندسازی در رویکرد مکانیکی  …………………………………………………………………………………………….  38 

جدول  2-2: تعاریف توانمندسازی در رویکرد ارگانیکی  …………………………………………………………………………………………….  40 

جدول  2-3: خلاصه رویکردهای توانمندسازی  ……………………………………………………………………………………………………….  42

  جدول  3-1: توزیع سؤالات ابعاد رفتار شهروندی سازمانی  ………………………………………………………………………………………..  89

  جدول  3-2: امتیاز دهی در طیف لیکرت  ………………………………………………………………………………………………………………..  89 

جدول  3-3: توزیع سؤالات ابعاد احساس توانمندی  …………………………………………………………………………………………………  90 

جدول  3-4: توزیع سؤالات ابعاد رهبری تحول آفرین ………………………………………………………………………………………………  91

  جدول  3-5: ضریب آلفای کرونباخ مؤلفه های متغیرهای پژوهش  ……………………………………………………………………………..  92 

جدول  4-1: آماره های توصیفی نمونه از نظر سطح تحصیلات  ………………………………………………………………………………….  95 

جدول  4-2: آماره های توصیفی نمونه از نظر سابقه  …………………………………………………………………………………………………  96 

جدول  4-3: آماره های توصیفی نمونه از نظر زمینه تدریس اصلی  ……………………………………………………………………………..  96 

جدول  4-4: آماره های توصیفی رفتار شهروندی سازمانی دبیران ………………………………………………………………………………  97 

جدول  4-5: آماره های توصیفی احساس توانمندی دبیران  ………………………………………………………………………………………..  97 

جدول  4-6: آماره های توصیفی رهبری تحول آفرین مدیران از نظر دبیران  …………………………………………………………………  98 

جدول  4-7: رابطه همبستگی بین رهبری تحول آفرین و رفتار شهروندی سازمانی ……………………………………………………..  99 

جدول  4-8: همبستگی مؤلفه های رهبری تحول آفرین و رفتار شهروندی سازمانی  ……………………………………………………..  99

  جدول  4-9: خلاصه مدل پی شبینی رفتار شهروندی سازمانی از روی ابعاد رهبری تحول آفرین  …………………………………..  100 

جدول  4-10: ضرایب رگرسیون متغیرهای وارد شده در پیش بینی رفتار شهروندی سازمانی از روی مؤلفه های رهبری

تحول آفرین  ……………………………………………………………………………………………………………………………………………………..  101 

جدول  4-11: ضرایب متغیرهای وارد نشده در معادله پیش بینی رفتار شهروندی از روی مؤلفه های رهبری تحول آفرین ..  102 

جدول  4-12: آمار توصیفی مقادیر پیش بینی شده رفتار شهروندی از روی مؤلفه های رهبری تحول آفرین (تفاضل ها)  ……  103 

جدول  4-13: همبستگی رهبری تحول آفرین و مؤلفه های آن با رفتار شهروندی سازمانی و مؤلفه های آن  …………………..  104 

جدول  4-14: رابطه همبستگی رهبری تحول آفرین با احساس توانمندی  …………………………………………………………………  105 

جدول  4-15: همبستگی مؤلفه های رهبری تحول آفرین با احساس توانمندی ………………………………………………………….  105 

جدول  4-16: خلاصه مدل پیش بینی احساس توانمندی دبیران از روی ابعاد رهبری تحول آفرین  ……………………………….  106 

جدول  4-17: ضرایب رگرسیون متغیرهای وارد شده در معادله پیش بینی احساس توانمندی از روی ابعاد رهبری تحول آفرین

جدول  4-18: ضرایب متغیرهای وارد نشده در معادله پیش بینی احساس توانمندی از روی مؤلفه های رهبری تحول آفرین

جدول  4-19: آمار توصیفی مقادیر پیش بینی شده احساس توانمندی از روی ابعاد رهبری تحول آفرین (تفاضل ها)  ………..  109 

جدول  4-20: همبستگی رهبری تحول آفرین و مؤلفه های آن با احساس توانمندی و مؤلفه های آن ……………………………  109 

جدول  4-21: رابطه همبستگی احساس توانمندی با رفتار شهروندی سازمانی  ………………………………………………………….  110 

جدول  4-22: همبستگی مؤلفه های احساس توانمندی با رفتار شهروندی سازمانی  ……………………………………………………  111

  جدول  4-23: خلاصه مدل پیش بینی رفتار شهروندی سازملنی دبیران از روی ابعاد احساس توانمندی  ………………………..  111 

جدول  4-24: ضرایب رگرسیون متغیرهای وارد شده در معادله پیش بینی رفتار شهروندی سازمانی از روی ابعاد احساس

توانمندی  …………………………………………………………………………………………………………………………………………………………  112 

جدول  4-25: ضرایب متغیرهای وارد نشده در معادله پیش بینی رفتار شهروندی سازمانی از روی مؤلفه های احساس

توانمندی  …………………………………………………………………………………………………………………………………………………………  112 

جدول  4-26: آمار توصیفی مقادیر پیش بینی شده رفتار شهروندی سازمانی از روی ابعاد احساس توانمندی (تفاضل ها) …  114

  جدول  4-27: همبستگی احساس توانمندی و مؤلفه های آن با رفتار شهروندی سازمانی و مؤلفه های آن  ……………………..  115 

 فهرست شکل ها

شکل  2–1: مدل مفهومی اول پژوهش؛ ارتباط رهبری تحول آفرین با رفتار شهروندی سازمانی …………………………………..  81 

شکل  2–2: مدل مفهومی دوم پژوهش؛ رابطه رهبری تحول آفرین با احساس توانمندی …………………………………………….  82

  شکل  2–3: مدل مفهومی سوم پژوهش؛ رابطه احساس توانمندی با رفتار شهروندی سازمانی  ……………………………………..  83

  شکل  2–4: مدل مفهومی کلی پژوهش  ………………………………………………………………………………………………………………..  83

  شکل  5–1: مدل نهایی پژوهش بر اساس یافته ها  ………………………………………………………………………………………………..  124 

1 فصل اول:     طرح پژوهش 

1-1 مقدمه

سازمان جزء جدانشدنی زندگی انسان هاست. انسان ها در طول دوران زندگی همواره در ارتباط با چندین سازمان مختلف می باشند. این ارتباط از قبل از تولد شروع شده و با دوران نوزادی تا رسیدن به سن آموزش، کار و خدمت و دوران پیری و کهن سالی ادامه پیدا می کند و تنها با مرگ است که ارتباط انسان با  سازمانها در این دنیا به پایان می رسد.

امروزه کوچکترین کارها و فعالیت های آدمی می تواند توسط یک سازمان پشتیبانی شود که گاهی نبود آن زندگی عادی و روزمره یک فرد را مختل  میسازد. در واقع می توان گفت سازمانی زندگی کردن، عادت بشر امروز شده است. در این بین تغییر و تحولات شگرف علمی و تکنیکی و وجود عرصه مختلف نیازهای بشری، نو به نو سازمان های جدیدی را پدیدار می کند و از طرفی سازمان های موجود را به سمت نو شدن و تغییر رهنمون می شود. سازمان ها برای بقای خود  چارهای جز تغییر مطابق نیازهای رو به رشد و جدید زندگی ندارند. سازمان هایی که نتوانند با آین آهنگ پرشتاب حرکت کند لاجرم ابتدا منزوی و کوچک شده و در نهایت به مرگ و حذف محکوم می شوند.

در این بین اثربخشی سازمان بیش از همه از نقش آفرینی کارکنان و مدیران متأثر است. کارکنان با انجام مسئولیت های فراتر از وظایف تعیین شده در شغلشان به کارایی سازمان خود کمک می کنند، به این معنی که آن ها  همکاریهای اضافی انجام  میدهند که نه لازم است و نه  پیشبینی می شود. (پادساکوف، مکنزی، پین و باکراک1، 2000).

»رفتار شهروندی سازمانی«1 متداول ترین عنوان است که برای  اینگونه رفتارهای افزون بر نقش وخیرخواهانه که به اثربخشی سازمان کمک می کند به کار می رود. مدیران و رهبران نیز همواره نیازمند کارکنانی با ویژگی های فوق هستند.

» رهبری تحول آفرین«2 رویکردی نوین در رهبری است که بر اساس روابط عاطفی و شخصی میان رهبر و زیردستان استوار است، علاوه بر هدایت و انگیزش پیروان جهت عملکرد ورای انتظارات، به احتیاجات و کارهای پیرو به منظور بهبود کارایی او از طریق  انگیزههای عملی یا الهامی توجه دارد. رهبری تحول آفرین، رهبری الهام بخش است که بر دیگران اثر می گذارد تا به عملکرد فوق العاده، غالباً در عرصه تغییرات سازمانی و در مقیاس وسیع دست یابند و فضایی از روشن بینی و شور و اشتیاق به وجود می آورند که به طور چشمگیری حس اعتماد، آرمان خواهی و تعهد را در پیروان بر  میانگیزد. چنین رهبری، پیروان خود را بر  میانگیزد تا بیشتر دل به کار بدهند، از کارشان بیشتر راضی باشند، تمایل زیادی به تلاش فوق العاده برای دستیابی به موفقیت در زمان چالش خیز، نشان دهند (ایران نژاد پاریزی، 1387).

تلاش رهبران برای ترغیب پیروان به عملکرد ورای انتظارات زمانی سودمند خواهد بود که کارکنان توانمند باشند و خود نیز »احساس توانمندی3« داشته باشند. عملکرد فرانقش کارکنان خودانگیخته و خودکارآمد است که می تواند منجر به اثربخشی سازمان گردد. لذا به نظر می رسد که رهبران تحول آفرین با برانگیختن کارکنان توانمند خود در جهت بروز رفتار شهروندی سازمانی بیشتر  میتوانند سازمان به سوی اثربخشی سوق دهند.

1-2 بیان مسئله

بدون اغراق می توان گفت نظام تعلیم و تربیت پایه ای ترین و اساسی ترین نظام برای پیشرفت و سعادت یک جامعه است. لذا حل مسائل مربوط به تعلیم و تربیت باید از اولویت های نخستین  دولتها باشد تا نوید  آیندهای درخشان را به همراه داشته باشد. امروزه کارایی نظام تعلیم و تربیت هم در بعد آموزش و هم در بعد تربیت به عبارتی که در تحقیقات کشور برای این مفهوم به کار میرود »توانمندسازی« یا »توانمندسازی روانشناختی« می باشد؛ اما پژوهشگر با توجه به مرور ادبیات موضوع واژه »احساس توانمندی« را برای مفهوم مورد نظر گویاتر دانست و لذا در تمام طول پژوهش از این عبارت استفاده کرد. »Psychological Empowerment« عبارت معادل لاتین آن است.

چالش کشیده شده است. نگرانی های جدی و مهمی در مورد اثربخشی مدارس مطرح شده است. برنامه ها وبرنامه ریزی های کلان ملی در حوزه آموزش و پرورش و مدارس به شکل اساسی مورد سؤال افکار عمومی جامعه قرار  گرفتهاند؛ تا جایی که ضرورت تحول بنیادین در نظام آموزش و پرورش مطرح شده است.

کارکنان هر سازمانی بی بدیل ترین نقش را در دستیابی مناسب به اهداف دارا  میباشند، لذا نیروی انسانی آگاه،

متعهد و متخصص را می توان نقطه ی محوری تحول در آموزش و پرورش قلمداد کرد. »معلم« عمده ترین  نیروی انسانی نه تنها در آموزش و پروش بلکه در بین تمام  سازمانهای کشور است؛ لذا تغییر و تحول در این بخش می تواند منجر به تحولی بزرگ در کشور گردد.

در شرایطی که مدارس پاسخگوی نیازهای جامعه نیستند؛ دغدغه های اقتصادی فرهنگیان در  پارهای از اوقات بر خدمات آنان سایه  میافکند؛  کتابهای درسی در بسیاری از اوقات قدیمی است و فرآیند های ارزشیابی ناقص است؛ تأکید پیدا و پنهان برنامه درسی بر حفظ محوری است و عوامل متعددی فرآیند یاددهی – یادگیری را تهدید می کند، این معلم است که می تواند خلاءهای مطرح شده را جبران کند و یا مغلوب این عوامل گردد.

در فرآیند آموزش این معلم است که در آخرین حلقه از  حلقههای فرایند یاددهی – یادگیری نقش اصلی و نهایی را ایفا می کند. مانند بازیگری که تمام  تلاشهای نویسنده،  تهیهکننده، کارگردان، فیلمبردار، طراح دکور و چهره پرداز متوقف بازی هنرمندانه اوست تا اثر مناسب را بر مخاطب بگذارد و تمام عوامل را به هدف نهایی برساند. معلم بازیگر نقش اول در مدرسه است! برنامه ریزی های کلان و خرد در سطح کشور، استان، منطقه و مدرسه همگی متوقف به نقش آفرینی معلم است. لذا شناخت ویژگی های مطلوب معلمان و بررسی عناصر مختلفی که بر عملکرد آنان تأثیر م یگذارد از اهمیت بسزایی برخوردار است.  او می تواند وظایف خود را حداقلی انجام دهد و با اشاره به مشکلات موجود در سیستم تلاش خود را بی نتیجه قلمداد کند و یا با آگاهی از مشکلات در جهت رفع و جبران  آنها گام بردارد. هر کدام از این رفتارها می تواند تأثیر متفاوتی بر پیشرفت تحصیلی  دانشآموزان داشته باشد.

مدارس نیازمند نسل ارزشمندی  از معلمان است که مدرسه را موطن خود می دانند و برای تحقق اهداف آن و جامعه، بی هیچ چشم داشتی، فراتر از وظایف رسمی و معین خود عمل کرده، از هیچ کوششی فروگذار نیستند.

امروزه این        تلاشهای فراتر از انتظار و سودمند را در ادبیات علم سازمان و مدیریت، »رفتارهای افزون بر نقش1« و یا »رفتارهای شهروندی سازمانی« می خوانند، (دیپائولا و شانن موران2، 2001) که نقش آن دراثربخشی مدارس آشکار شده است. (دیپائولا و هوی3، 2005)

می توان بیان داشت یک رکن اساسی اثر بخشی هر سازمانی و خصوصاً مدرسه کارکنانی با رفتار شهروندی بالاست. دبیرانی که دارای رفتار شهروندی بالایی هستند می توانند کاستی های مدرسه و نظام تعلیم تربیت را جبران کنند.

چه عواملی می تواند بروز رفتار شهروندی سازمانی دبیران را گسترش دهد؟ آیا دبیرانی که شغل معلمی برایشان معنادار است و آن را در محدوده تبحر و قابلیت های خود می بینند رفتار شهروندی بالاتری دارند؟ آیا اگر دبیران خود را در مدرسه تأثیر گذار بینند و برای پیشبرد برنامه آموزشی خود احساس آزادی و خودمختاری داشته باشند فراتر از نقش و وظیفه خود عمل می کنند؟ و به طور خلاصه اگر دبیران »احساس توانمندی« بالاتری داشته باشند رفتار شهروندی بالاتری نیز دارند؟

به نظر می  رسد مدیر نزدیک ترین و پر قدرت ترین عامل در مدرسه و نظام تعلیم و تربیت است که می تواند بر رفتار و برنامه های معلم تأثیر بگذارد. مدیر، مدرسه را چگونه مدیریت می کند؟ او در نقش یک مدیر ظاهر می شود یا رهبر؟ تعامل او با معلمان چگونه است؟ چه اهدافی را ترسیم می کند؟ چقدر به دبیران آزادی عمل می دهد؟ آیا تفاوت های فردی را در نظر می گیرد؟ واقعیت این است که معلمان بیش از  دستوالعملها و بخشنامه های اداره تحت تأثیر عملکرد مدیر  مدرسهاند!

رهبری تحولی آموزشی رویکردی نوین در رهبری است که حجم زیادی از تحقیقات رهبری را به خود اختصاص داده است. آیا این رویکرد رابطه ای با میزان احساس توانمندی دبیران و رفتار شهروندی آنان دارد؟ آیا ممکن است سبک رهبری تحول آفرین مدیر بروز احساس توانمندی بالاتری را از معلمان باعث شود؟ آیا این سبک رفتار شهروندی بالاتری را در معلمان نوید خواهد داد؟

1-3 اهمیت و ضرورت پژوهش

اهمیت این پژوهش از چندین جهت قابل بررسی است. هم از جهت عوامل مورد بحث، هم از ترکیب و با هم نگری عوام و هم از نظر افراد، گروهها و سازمانهایی که می توانند از آن استفاده کنند.

شاید اولین ضرورت و اهمیت این پژوهش را بتوان این گونه بیان کرد که این پژوهش در مورد مدرسه و معلمان صورت  میگیرد. اهمیت تغییر و تحول در آموزش و پرورش به اندازه تغییر و تحول در تمام زمینه های دیگر در کشور است.

اهمیت رفتار شهروندی سازمانی در  سازمانهای مختلف غیر قابل انکار است، اما هنگامی که صحبت از مدارس می شود، نگاه ها به آن  موشکافانهتر و حساستر می شود. نقش مدارس در تربیت نیروی انسانی آینده و توسعه همه جانبه کشورها، دلیل غیر قابل انکار بر لزوم بهر همندی از معلمان برخوردار از رفتار شهروندی سازمانی بالا می باشد. وظیفه معلمان ارتقای هر چه بیشتر یادگیری در دانش آموزان از طریق تدریس است و نظر به ماهیت پیچیده یادگیری بدون شک  نمیتوان با انجام وظایفی خاص و از پیش تعیین شده آن را با کیفیتی بالا ایجاد کرد (اپلاتکا1، 2006)

علی رغم اهمیت و نقش حساس رفتار شهروندی سازمانی در تمام سازمان ها، شواهد موجود نشان می دهد در مدارس، کمتر به آن توجه شده است (دیپائولا، تارتر و هوی2، 2005؛ اپلاتکا، 2006) در میان مقالات و کتب نیز، تنها تعداد محدود و ناچیزی به موضوع رفتار شهروندی سازمانی معلمان پرداخته اند (اپلاتکا، 2006).

پژوهش در مورد »رفتار شهروندی سازمانی« در تحقیقات کشور نهادینه نشده است. تا اسفند 90 تنها 33 پایان نامه در سایت پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران (ایران داک)3 ثبت شده است که فقط یک مورد آن مربوط به دبیران است. همچنین »پایگاه اطلاعات علمی جهاد دانشگاهی4« نیز 42 مقاله را در این زمینه ثبت کرده است که تنها 3 مورد آن مربوط به معلمان  میباشد. علی رغم نقش حیاتی رفتار شهروندی سازمانی معلمان تحقیقات بسیار کمی در این زمینه در کشور صورت گرفته است. لذا گسترش آن نیازمند تحقیقات بیشتری می باشد. این پایان نامه تلاشی در این جهت می باشد.

در مورد متغیر احساس توانمندی هر چند 81 پایان نامه در ایران داک ثبت شده است و از این لحاظ وضع مناسب تری نسبت به رفتار شهروندی دارد اما تنها 2 مورد آن به احساس توانمندی مدیران مدارس و یک مورد احساس توانمندی دبیران پرداخته است.

در مورد رهبری تحولی آموزشی یا رهبری تحول آفرین 21 پایان نامه در ایران داک ثبت شده است که به نسبت دو مورد گذشته سهم دبیران و مدیران مدارس در این تحقیقات بیشتر بوده و به شش مورد  میرسد.

بعد دیگر اهمیت این پژوهش مربوط به با هم نگری دو متغیر رفتار شهروندی و احساس توانمندی دبیران است و بررسی رابطه ی آن ها با یکدیگر است. همچنین وارد کردن متغیر رهبری تحول آفرین و بررسی رابطه آن با دو متغیر دیگر می تواند راه را برای بررسی روابط علی در این زمینه بگشاید. ضمن اینکه این باهم نگری بدیل و نو بوده و در تحقیقات کشور وجود ندارد.

در حوزه کلان نتایج این پژوهش می تواند در اختیار مدیران آموزش و پرورش شهر تهران قرار گرفته تا ضمن آشنایی با میزان برخورداری دبیران و مدیران از متغیرهای پژوهش دیدی جامع تر نسبت به حوزه تحت مدیریت خود پیدا کنند. آگاهی از میزان هر یک از متغیرها می تواند برنامه های جدیدی را پیشنهاد کند. در صورتی که میزان برخورداری دبیران از رفتار شهروندی سازمانی و احساس توانمندی بالا باشد و مدیران نیز از سبک رهبری تحول آفرین استفاده کنند  میتوان با تکیه بر این نیروی انسانی شایسته، اهداف و  برنامههای جدیدی که منجر به کیفیت بخشی به آموزش و وضعیت مدارس شود پیشنهاد داد. در صورتی که متغیرهای فوق از میانگین مناسب برخوردار نباشند باید  برنامههایی جهت  بهسازی نیروی انسانی در شهر تهران صورت گیرد.

همچنین مدیران مدارس به صورت مجزا می توانند از نتایج تحقیق سود ببرند، آن ها ضمن آشنایی با متغیرهای مورد بحث می توانند با دید دبیران نسبت به نحوه مدیریت خود آشنا شده و نواقص خود را برطرف سازند و از طرفی از تأثیر رفتار خود بر رفتار و احساس دبیران مطلع شوند.

دبیران گروه سومی هستند که  میتوانند از وضعیت خود نسبت به دبیران دیگر آگاهی پیدا کرده و با توانمندی های خود آشنا شوند.


مقطع : کارشناسی ارشد

دانلود بخشی از بررسی رابطه بين رهبری تحول آفرين، احساس توانمندی و رفتار شهروندی سازمانی در مدارس پسرانه مقطع متوسطه شهر تهران

قبل از خرید فایل می توانید با پشتبانی سایت مشورت کنید