چکیده

پژوهش حاضر با عنوان « ارزیابی محتواي کتاب هاي ریاضی دوره ي ابتدایی از دیدگاه الگوي آموزش خلاقیت پلسک »، انجام شده است. جامعه ي آماري این پژوهش شامل 1 جلد کتاب ریاضی دوره ي ابتدایی در سال تحصیلی 92-1119 می باشد. حجم نمونه برابر با حجم جامعه انتخاب گردید. ابزار این تحقیق، فرم تحلیل محتواي محقق ساخته با توجه به الگوي آموزش خلاقیت پلسک می باشد. براي تحلیل محتواي کتاب هاي ریاضی از یک طرح کد گذاري استفاده گردید. این کار در سه مرحله انجام شد: در مرحله ي اول، واحدهاي غیر فعال کتاب کنار گذاشته شدند. در مرحله ي دوم ،واحدهاي فعالی که فقط به افزایش مهارت و کاربرد پرداخته بودند، کنار گذاشته شدند و در مرحله ي سوم واحد هاي فعالی که به ایجاد و افزایش خلاقیت پرداخته بودند، بر مبناي شاخص هاي چرخه ي خلاقیت هدایت شده ي پلسک، کد گذاري شدند. داده هاي حاصل با استفاده از شیوه هاي آمار توصیفی مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت. نتایج حاصل از پژوهش نشان داد: هیچکدام از پنج کتاب ریاضی دوره ي ابتدایی با اصول سه گانه  پلسک  « اصل توجه »، « اصل گریز» و « اصل تحرك » منطبق نیستند و نمی توانند در ایجاد و پرورش خلاقیت در یادگیرندگان موفق باشند .

کلید واژه ها : ریاضی ،دوره ي ابتدایی، خلاقیت، الگوي پلسک، تحلیل محتوا

فهرست مطالب

فصل اول: طرح مسأله ………………………………………………..  1

1-1- مقدمه  ……………………………………………………………………………………………………………. 2

1-6- بیان مسأله ……………………………………………………………………………………………………….. 3

1-1- اهمیت و ضرورت تحقیق …………………………………………………………………………………………. 6

1-3- اهداف تحقیق ……………………………………………………………………………………………………… 8

1-3-1- هدف کلی ………………………………………………………………………………………………………. 8

1-3-6- اهداف فرعی  …………………………………………………………………………………………………… 8

1-1- سؤالات تحقیق ……………………………………………………………………………………………………… 8

1-1-1- سؤالات اصلی ……………………………………………………………………………………………………. 8

1-1-6- سؤالات فرعی ……………………………………………………………………………………………………. 9

1-8- تعریف واژه ها و مفاهیم  …………………………………………………………………………………………… 9

1-8-1- تعاریف نظري ……………………………………………………………………………………………………… 9

1-8-6- تعاریف عملیاتی …………………………………………………………………………………………………. 11

فصل دوم : ادبیات تحقیق ……………………………………………… 14

6-1- مقدمه …………………………………………………………………………………………………………… 15

6-1-1- خلاقیت ………………………………………………………………………………………………………… 15

6-1-6- روانشناسی و خلاقیت …………………………………………………………………………………….. 16

6-6- مکاتب، دیدگاه ها  و نظریه هاي خلاقیت ……………………………………………………………………. 19

6-6-1- مکاتب خلاقیت ……………………………………………………………………………………………… 19

6-6-1-1- مکتب روانکاوي و روانکاوي جدید ………………………………………………………………………. 19

6-6-1-6- مکتب تداعی گرایی و رفتار گرایی……………………………………………………………………. 19

6-6-1-1- مکتب گشتالت و شناخت گرایی …………………………………………………………………….. 20

6-6-1-3- مکتب انسان گرایی ……………………………………………………………………………………. 20

6-6-1-1- مکتب روانسنجی ……………………………………………………………………………………….. 21

6-6-1-8- مکتب عصب شناختی ……………………………………………………………………………….. 21

6-6-6- دیدگاه ها درباره خلاقیت  ………………………………………………………………………………..22

6-6-6-1- دیدگاه گانیه ………………………………………………………………………………………… 23

6-6-6-6- دیدگاه گیلفورد ……………………………………………………………………………………… 23

6-6-6-1- دیدگاه تورنس ………………………………………………………………………………………. 23

6-6-6-3- دیدگاه سریرامَنَ …………………………………………………………………………………….23

6-6-6-3-1- دیدگاه عرفانی …………………………………………………………………………………… 23

6-6-6-3-6- دیدگاه عمل گرا ………………………………………………………………………………… 23

6-6-6-3-1- دیدگاه روان پویایی ……………………………………………………………………………… 24

6-6-6-3-3- دیدگاه روان سنجی  …………………………………………………………………………… 24

6-6-6-3-1- دیدگاه شناختی ………………………………………………………………………………. 25

6-6-6-3-8- دیدگاه هویت جامعه  …………………………………………………………………………. 25

6-6-6-3-7- تئوري هاي تلاقی در خلاقیت ………………………………………………………………… 25

6-6-1- ابعاد خلاقیت …………………………………………………………………………………………… 27

6-6-1-1- بُُعد شناختى ………………………………………………………………………………………… 27

6-6-1-6- بُُعد انگیزشى ……………………………………………………………………………………….. 28

6-1- دوره ي ابتدایی  …………………………………………………………………………………………… 28

6-1-1- خصوصیات کودکان دبستانی  ………………………………………………………………………….. 29

6-1-1-1- خصوصیات بدنی …………………………………………………………………………………….. 29

6-1-1-6- خصوصیات اجتماعی ………………………………………………………………………………. 30

6-1-1-1- خصوصیات عاطفی ……………………………………………………………………………….. 30

6-1-1-3- خصوصیات ذهنی …………………………………………………………………………………. 30

6-1-6- اهداف آموزش و پرورش در دوره ابتدایی …………………………………………………………… 31

6-1-6-1- اهداف پایه اوّلّ دوره ابتدایی  ……………………………………………………………………… 31

6-1-6-6- برنامه ي درسی ریاضیات دوره ابتدایی ………………………………………………………….. 31

6-1-6-1- هدف هاي آموزش ریاضی در دوره ي ابتدایی ………………………………………………….. 32

6-1-6-3- رابطه بین خلاقیت و آموزش ریاضی ……………………………………………………………… 34

6-1-1- مطالعات تیمز ………………………………………………………………………………………….. 35

6-3- محتوا و برنامه ي درسی ………………………………………………………………………………. 36

6-1- محتوا  ……………………………………………………………………………………………………. 37

6-1-1- تحلیل محتوا  …………………………………………………………………………………………. 39

6-1-6- مراحل تحلیل محتوا ………………………………………………………………………………… 40

6-1-1- انواع تحلیل  محتوا ………………………………………………………………………………….. 40

6-1-3- تکنیک هاي متداول در تحلیل محتواي  کتاب هاي درسی ……………………………………. 41

6-1-1- خصوصیات و ویژگی هاي تحلیل محتوا …………………………………………………………. 41

6-1-8- ساختار رشته ي درسی …………………………………………………………………………. 42

6-8- چارچوب نظري تحقیق ……………………………………………………………………………….. 43

6-8-1- دیدگاه پلسک: خلاقیت هدایت شده چیست؟ …………………………………………………. 43

6-7- مدل تحلیلی تحقیق ………………………………………………………………………………… 44

6-7-1- چرا باید یک مدل داشت ؟ ………………………………………………………………………… 45

6-7-6- مدل چرخه ي خلاقیت هدایت شده ي پلسک …………………………………………………..45

6-7-1- روش هاي اکتشافی چیست ؟  ………………………………………………………………….. 48

6-7-3- روش هاي اکتشافی  پایه اي در خلاقیت  هدایت شده ي پلسک ………………………… 48

6-1- بررسی تحقیق هاي انجام شده …………………………………………………………………… 51

6-1-1- در داخل کشور ……………………………………………………………………………………… 51

6-1-6- در خارج کشور ……………………………………………………………………………………….. 54

فصل سوم: روش و طرح تحقیق …………………………….. 58

1-1- مقدمه ……………………………………………………………………………………………………. 59

1-6- روش تحقیق ……………………………………………………………………………………………… 59

1-1- فرایند تحقیق …………………………………………………………………………………………….. 59

1-1-1- روش تطبیق محتوا ) تحلیل محتوا (  ……………………………………………………………….. 60

1-3- جامعه آماري  …………………………………………………………………………………………….. 61

1-1- نمونه، روش نمونه گیري و حجم نمونه ……………………………………………………………….. 62

1-8- ابزار گردآوري داده ها ) اطلاعات(………………………………………………………………………. 62

1-8-1- روایی ابزار ……………………………………………………………………………………………… 65

1-8-6- پایایی ابزار ……………………………………………………………………………………………… 65

1-7- روش تجزیه و تحلیل اطلاعات…………………………………………………………………………… 65

فصل چهارم: تجزیه و تحلیل داده ها ………………………………. 66

3-1- مقدمه ………………………………………………………………………………………………………… 67

3-6- توصیف متغیرها ………………………………………………………………………………………………. 67

3-6-1- پرسش اصلی تحقیق  ……………………………………………………………………………………. 67

3-6-6- پرسش هاي  ویژه ………………………………………………………………………………………… 69

3-6-6-1- پرسش 1 ……………………………………………………………………………………………. 69

3-6-6-6- پرسش 2 ……………………………………………………………………………………………. 74

3-6-6-1- پرسش 3 ……………………………………………………………………………………………. 80

3-1- بررسی فرضیه هاي تحقیق و ارایه نتایج  ……………………………………………………………… 86

3-1-1- پرسش هاي فرعی …………………………………………………………………………………… 69

3-1-1-1- پرسش 1 ……………………………………………………………………………………………. 69

3-1-1-6- پرسش 6 ……………………………………………………………………………………………. 69

3-1-1-1- پرسش 1 ……………………………………………………………………………………………. 69

3-1-1-3- پرسش 3 …………………………………………………………………………………………….74

3-1-1-1- پرسش 1 ……………………………………………………………………………………………. 80

فصل پنجم: بحث و نتیجه گیری ………………………………… 97

1-1- مقدمه ………………………………………………………………………………………………………… 98

1-6- تجزیه و تحلیل نتایج تحقیق ………………………………………………………………………………… 98

1-6-1-  سؤالات ویژه  ……………………………………………………………………………………………… 99

1-6-6-  سؤالات فرعی …………………………………………………………………………………………….. 99

1-6-6-1- سؤال 1…………………………………………………………………………………………………….. 99

1-6-6-6- سؤال 2……………………………………………………………………………………………………. 101

1-6-6-1- سؤال 3……………………………………………………………………………………………………. 102

1-6-6-3- سؤال 4……………………………………………………………………………………………………. 103

1-6-6-1- سؤال 5……………………………………………………………………………………………………. 104

1-1- بحث و بررسی  ………………………………………………………………………………………………. 105

1-3- محدودیت ها ………………………………………………………………………………………………….. 112

1-1- پیشنهادهاي برگرفته از تحقیق ……………………………………………………………………………… 113

1-8- پیشنهادهایی براي پژوهش هاي بعدي …………………………………………………………………….. 114

پیوست ها ……………………………………………………………………………………………… 115

پیوست 1……………………………………………………………………………………………………………. 115

پیوست2 …………………………………………………………………………………………………………… 116

پیوست3 …………………………………………………………………………………………………………….. 135

پیوست4 …………………………………………………………………………………………………………….. 137

منابع و مراجع …………………………………………………………………………………………. 138 

منابع فارسی ……………………………………………………………………………………………………………. 139

منابع لاتین ……………………………………………………………………………………………………………… 143

فهرست جدول ها

جدول6-1: رتبه دانش آموزان چهارم ابتدایی ایران در درس ریاضیات تیمز……………………………………………. 18

جدول 1-1: طبقات مورد نظر الگوي پلسک …………………………………………………………………………………….. 86

جدول 1-6: فرم تحلیل محتواي محقق ساخته براي کد گذاري محتواي کتاب هاي ریاضی ابتدایی ………… 81

جدول 1-1: فرم تحلیل محتواي محقق ساخته براي کد گذاري محتواي کتاب هاي ریاضی ابتدایی ………… 81

جدول 1-3: فرم تحلیل محتواي محقق ساخته براي کد گذاري محتواي کتاب هاي ریاضی ابتدایی ……….. 81

جدول 3-1-1: واحدهاي فعّّالِ و غیر فعّّال کتابِ ریاضی اول ابتدایی ……………………………………………………. 89

جدول3-1-6: واحدهاي فعّال کاربردي و فعّال خلاق کتاب ریاضی اول ابتدایی ……………………………………. 89

جدول 3-1-1: واحدهاي خلاق کتاب ریاضی اول ابتدایی …………………………………………………………………… 72

جدول 3-1-3: فراوانی واحدهاي کتاب ریاضی اول ابتدایی …………………………………………………………………. 71

جدول 3-6-1: واحدهاي فعّّال و غیر فعّّال کتاب ریاضی دوم ابتدایی …………………………………………………… 73

جدول 3-6-6: واحدهاي فعّالِ کاربردي و فعّالِ خلاق کتاب ریاضی دوم  ابتدایی  ………………………………… 71

جدول 3-6-1: واحدهاي خلاق کتاب ریاضی دوم ابتدایی …………………………………………………………………. 78

جدول 3-6-3: فراوانی واحدهاي کتاب ریاضی دوم  ابتدایی  ……………………………………………………………… 77

جدول 3-1-1: واحدهاي فعّّال و غیر فعّّال کتاب ریاضی سوم ابتدایی  …………………………………………………. 12

جدول 3-1-6: واحدهاي فعّالِ کاربردي و فعّالِ خلاق کتاب ریاضی سوم ابتدایی  …………………………………. 11

جدول 3-1-1: واحدهاي خلاق کتاب ریاضی سوم ابتدایی………………………………………………………………….. 16

جدول 3-1-3: فراوانی واحدهاي کتاب ریاضی سوم  ابتدایی………………………………………………………………. 11

جدول 3-3-1: واحدهاي فعّّال و غیر فعّّال کتاب ریاضی چهارم ابتدایی ………………………………………………… 18

جدول3 -3-6: واحدهاي فعّالِ کاربردي و فعّالِ خلاق کتاب ریاضی چهارم ابتدایی ………………………………… 18

جدول 3-3-1: واحدهاي خلاق کتاب ریاضی چهارم ابتدایی ……………………………………………………………….. 17

جدول 3-3-3: فراوانی واحدهاي کتاب ریاضی چهارم  ابتدایی ……………………………………………………………. 11

جدول 3-1-1: واحدهاي فعّّال و غیر فعّّال کتابِ ریاضی پنجم ابتدایی …………………………………………………. 96

جدول3 -1-6: واحدهاي فعّفعّالِال کاربردي و فعّال خلاق کتاب ریاضی پنجم ابتدایی …………………………………. 96

جدول 3-1-1: واحدهاي خلاق کتاب ریاضی پنجم ابتدایی ………………………………………………………………… 91

جدول 3-1-3: فراوانی واحدهاي کتاب ریاضی پنجم  ابتدایی …………………………………………………………….. 93

فهرست نمودارها

نمودار 6-1: چهار رشته در هم تنیده در تعریف خلاقیت از نظر رودز ) باي ،1111(. ……………………………….. 11

نمودار 6-6: مدل چرخه ي خلاقیت هدایت شده ي پلسک ) 1997( …………………………………………………… 37

نمودار 1-1 الگوي پیشنهادي محقق براي کد گذاري کتاب هاي ریاضی بر مبناي مدل چرخه ي خلاقیت

هدایت شده پلسک ……………………………………………………………………………………………………………………….. 83

نمودار 1-6: مدل چرخه ي خلاقیت هدایت شده ي پلسک ) 1997( ……………………………………………………. 83

نمودار 3-1-1: اصل توجه در کتاب هاي ریاضی  دوره ي ابتدایی ……………………………………………………….. 87

نمودار3- 1-6: اصل گریز در کتاب هاي ریاضی  دوره ي ابتدایی  ………………………………………………………. 81

نمودار 3-1-1: اصل تحرك در کتاب هاي ریاضی  دوره ي ابتدایی ……………………………………………………. 81

نمودار 3-6-1: واحدهاي فعّّال و غیر فعّّال کتاب ریاضی  اول ابتدایی  …………………………………………………. 89

نمودار 3-6-6: واحدهاي فعّالِ کاربردي و فعال  کتاب ریاضی  اول ابتدایی …………………………………………. 72

نمودار 3-6-1: فراوانی واحدهاي خلاق کتاب ریاضی اول ابتدایی ……………………………………………………….. 71

نمودار3-6-3: واحدهاي خلاق کتاب ریاضی اول ابتدایی …………………………………………………………………… 76

نمودار3-6-1: مقایسه ي مباحث کتاب ریاضی اول ابتدایی در اصل توجه ……………………………………………. 76

نمودار3-6-8: مقایسه ي مباحث کتاب ریاضی اول ابتدایی در اصل گریز …………………………………………….. 71

نمودار3-6-7: مقایسه ي مباحث کتاب ریاضی اول ابتدایی در اصل تحرك  ………………………………………… 73

نمودار 3-1-1: واحدهاي فعّّال و غیر فعّّال کتاب ریاضی دوم ابتدایی …………………………………………………… 71

نمودار 3-1-6: واحدهاي فعّالِ کاربردي و فعّالِ خلاق کتاب ریاضی دوم  ابتدایی  ………………………………… 78

نمودار 3-1-1: فراوانی واحدهاي خلاق کتاب ریاضی دوم ابتدایی ………………………………………………………. 78

نمودار 3-1-3: واحدهاي خلاق کتاب ریاضی دوم ابتدایی  …………………………………………………………………. 71

نمودار 3-1-1: مقایسه ي مباحث کتاب ریاضی دوم ابتدایی در اصل توجه ……………………………………………. 71

نمودار 3-1-8: مقایسه ي مباحث کتاب ریاضی دوم ابتدایی در اصل گریز …………………………………………… 79

نمودار 3-1-7: مقایسه ي مباحث کتاب ریاضی دوم ابتدایی در اصل تحرك  ……………………………………….. 12

نمودار 3-3-1: واحدهاي فعّّال و غیر فعّّال کتاب ریاضی سوم ابتدایی  …………………………………………………. 11

نمودار 3-3-6: واحدهاي فعّالِ کاربردي و فعّالِ خلاق کتاب ریاضی سوم ابتدایی  …………………………………. 11

نمودار 3-3-1: فراوانی واحدهاي خلاق کتاب ریاضی سوم ابتدایی ………………………………………………………. 16

نمودار 3-3-3: واحدهاي خلاق کتاب ریاضی سوم ابتدایی  ………………………………………………………………… 13

نمودار 3-3-1: مقایسه ي مباحث کتاب ریاضی سوم ابتدایی در اصل توجه …………………………………………… 13

نمودار 3-3-8: مقایسه ي مباحث کتاب ریاضی سوم ابتدایی در اصل گریز …………………………………………… 11

نمودار 3-3-7: مقایسه ي مباحث کتاب ریاضی سوم ابتدایی در اصل تحرك  ………………………………………. 11

نمودار 3-1-1: واحدهاي فعّّال و غیر فعّّال کتاب ریاضی چهارم ابتدایی ………………………………………………… 18

نمودار 3-1-1: واحدهاي فعّّال و غیر فعّّال کتاب ریاضی چهارم ابتدایی ……………………………………………….. 17

نمودار 3-1-6: واحدهاي فعّالِ کاربردي و فعّالِ خلاق کتاب ریاضی چهارم ابتدایی  ………………………………. 11

نمودار 3-1-1: فراوانی واحدهاي خلاق کتاب ریاضی چهارم ابتدایی ……………………………………………………. 11

نمودار 3-1-3 واحدهاي خلاق کتاب ریاضی چهارم ابتدایی  ………………………………………………………………. 92

نمودار 3-1-1 مقایسه ي مباحث کتاب ریاضی چهارم ابتدایی در اصل توجه …………………………………………. 92

نمودار 3-1-8 مقایسه ي مباحث کتاب ریاضی چهارم ابتدایی در اصل گریز …………………………………………. 91

نمودار 3-1-7 مقایسه ي مباحث کتاب ریاضی چهارم ابتدایی در اصل تحرك ………………………………………. 91

نمودار 3-8-1: واحدهاي فعّّال و غیر فعّّال کتاب ریاضی پنجم ابتدایی ………………………………………………… 96

نمودار 3-8-6: واحدهاي فعّالِ کاربردي و فعّالِ خلاق کتاب ریاضی پنجم ابتدایی ………………………………… 91

نمودار 3-8-1: فراوانی واحدهاي خلاق کتاب ریاضی پنجم ابتدایی……………………………………………………… 91

نمودار 3-8-3: واحدهاي خلاق کتاب ریاضی پنجم ابتدایی ……………………………………………………………….. 91

نمودار 3-8-1: مقایسه ي مباحث کتاب ریاضی پنجم ابتدایی در اصل توجه …………………………………………. 91

نمودار 3-8-8: مقایسه ي مباحث کتاب ریاضی پنجم ابتدایی در اصل گریز ………………………………………….. 98

نمودار 3-8-7: مقایسه ي مباحث کتاب ریاضی پنجم ابتدایی در اصل تحرك ………………………………………. 98

فهرست پیوست ها

پیوست 1: ……………………………………………………………………………………………………………………………………. 118

1-1-مثال هایی از واحدهاي غیر فعّّال کتاب ریاضی چهارم ابتدایی ……………………………………………………. 118

1-6-مثال هایی از واحدهاي فعّالِِ مهارتیِِ  کتاب ریاضی چهارم ابتدایی ……………………………………………… 117

1-مثال هایی از واحدهاي فعال خلاق کتاب ریاضی چهارم ابتدایی  ………………………………………………. 119

1-آمادگی ……………………………………………………………………………………………………………………. 119

1-جلب توجه ………………………………………………………………………………………………………. 119

1-1-1-6-مشاهده ي هدفمند …………………………………………………………………………………………… 162

1-1-1-1-استخراج مفاهیم  ………………………………………………………………………………………………. 166

1-1-6-تخیل ……………………………………………………………………………………………………………………….. 161

1-1-6-1-انعطاف پذیري …………………………………………………………………………………………………. 161

1-1-6-6-کوچک نمایی……………………………………………………………………………………………………. 163

1-1-6-1-بزرگ نمایی ……………………………………………………………………………………………………… 161

1-1-6-3-جایگزینی …………………………………………………………………………………………………………. 168

1-1-6-1- معکوس سازي ………………………………………………………………………………………………… 161

1-1-6-8-ترکیب  ……………………………………………………………………………………………………………. 169

1-1-1- توسعه ……………………………………………………………………………………………………………………… 112

1-1-1-1- توجه به جزئیات ……………………………………………………………………………………………….. 112

1-1-1-6- تقویت …………………………………………………………………………………………………………….. 116

1-1-1-1-ارزشیابی  …………………………………………………………………………………………………………. 111

1-1-3- عمل ……………………………………………………………………………………………………………………….. 111

1-1-3-1-به کار گیري در عمل …………………………………………………………………………………………. 111

پیوست 6: مدل خلاقیت هدایت شده ي پلسک ……………………………………………………………………………….. 113

پیوست 1: فرمول ویلیام اسکات براي محاسبه ي ضریب پایایی ………………………………………………………….. 111

پیوست 3: جدول ساعات اختصاص یافته به هر درس در دوره ي ابتدایی ……………………………… 118

 

 

 

فصل اول:  مقدمه و طرح مسأله

 

11 مقدمه 

ما می توانیم در کارهاي خلاقیت روزمره وارد شویم یا در مورد آن قضاوت کنیم. کارهایی مثل این که به طور آنی دستور طبخ یک خوراکی را بدهیم، از یک وسیله آن گونه که کاربردش تعریف شده است  استفاده نکنیم، یا از روي حرکات بدن در ارتباطات روزمره ي خود معانی و احساساتی را حدس بزنیم و درك کنیم .خصوصاً کودکان در ورود به  کارهاي خلاقانه  نظیر ایفاي نقش تخیلی، یا استفاده از اسباب بازي هاي خود و استفاده از وسایل دیگر به شکلی تخیلی استاد و ماهر هستند .

تجربه هاي « آهان » نه تنها هنگام کار روي مسائل  علمی براي افراد اتفاق می افتد، بلکه حتّّی در مسائل روزمره اي نظیر به یاد آوردن نام دوست یا مکانی بعد از این که آن ها را فراموش کرده ایم اتفاق می افتد. ما از این که ممکن است در انجام یک فعّّالیت خلاقانه دچار اشتباه شویم نباید بترسیم. به عنوان مثال ممکن است در یک فعّّالیت خلاق ریاضی اشتباه کنیم ولی همین جایزالخطا بودن منجر به دستاوردهاي موفق انسانی می شود  .

براي مثال دلایل و برهان هاي گوناگون قضیه ي پنجم اقلیدس1، منجر به ابداع  هندسه ي غیر اقلیدسی شد. یا حدس پوانکاره6 که ریاضیدانان براي اثبات آن بیش از 122 سال تلاش کردند در سال 6221 توسط یک ریاضی دان روسی اثبات شد و به جرأت می توان گفت که اثبات این ریاضیدان حاصل تلاش گروهی از ریاضیدانان در این 122 سال بوده است ) سریرامن1 ، 6212(.

در دنیاي پیچیده کنونی که شاهد رقابت هاي بسیار فشرده جوامع مختلف براي دستیابی به جدیدترین تکنولوژي ها و منابع قدرت هستیم، افراد خلاق و با استعداد و صاحبان اندیشه نو و تفکر واگرا به مثابه گران بها ترین سرمایه ها از جایگاه بسیار والا و ارزشمندي برخوردار هستند و امروزه جامعه ما، بیش از هر زمان دیگري به افراد هوشمند و خلاق نیاز دارد هر چه قدر جهانی که در آن زندگی می کنیم پیچیده تر می شود نیاز به شناسایی و پرورش ذهن هاي خلاق و آفریننده بیشتر و شدید تر می گردد، به همین دلیل در شرایط کنونی مسأله خلاقیت از مهم ترین مسائل در قلمرو تعلیم و تربیت است. در واقع آینده متعلق به کسانی است که بهتر از دیگران فکر می کنند، بهتر از دیگران عمل می کنند، و بهتر از دیگران می فهمند و داراي روحیه تحقیق و کاوشگري می باشند و هر پدیده اي را با دید کنجکاوانه می نگرند و آن را بررسی می کنند و هرگز از پژوهش و تحقیق و راه دشوار و خسته کننده ي آن مایوس نمی شوند.  اهمیت این مسأله زمانی نمایان می شود که به منظور نهایی تعلیم و تربیت توجه کنیم. هدف نهایی تعلیم و تربیت این است که شخص را براي تفکري روشن

و منطقی و فکري سازنده توانا سازد تا بتواند مشکلات و معضلات زندگی را به نحو مناسب حل نماید و از تجارب دیگران و گذشته استفاده کرده آن ها را سازمان دهد و از نتایج آن براي آینده استفاده کند )باي به نقل از کریمی، 1119(. دنیایی که ما در آن زندگی می کنیم به سرعت در حال تغییر است و در این زمان، تفکر خلاق کلیدي است که امکان مواجهه با مشکلات، تطبیق و در نهایت موفقیت را براي ما فراهم می سازد. در حل خلاق مسأله انسان تمام توانایی مغزي خود را به کار می گیرد )لامزدین و لامزدین1، ترجمه ارباب شیرانی و نصر آزادانی ،1118، ص ص .117- 111( و از آنجا که یکی از ویژگی هاي منحصر به فرد انسان در میان تمامی موجودات زمین برخورداري از نیروي تفـکر و مسئولیت ناشی از آن است؛ بررسی جنبه هاي مختلف فکر و شیوه هاي فعّال و خلاق کردن تفکر و تقویت قدرت نقد و درك دقیق و واقع بینانه ،از موضوعات مهمی است که انسان ها براي کشف حقیقت و پیروي از آن؛ باید بیاموزند و به کار گیرند) شریعتمداري،1116(. یکی از مهمترین راهکارهاي اجراي ایده ها ي خلاق در دنیاي واقعی گنجاندن آن ها در محتواي کتُُب درسی است.

محتوا یک ویژگی خاص دارد و آن اینکه مستقیماً با روح دانش آموز ارتباط دارد )ملکی، 1118،ص ص .9- 12(.

یافتههاي بسیاري از پژوهش ها و دستاوردهاي علمی نشان می دهد که خلاقیت را می توان هم آموزش و هم پرورش داد و نقش بالاي کتاب درسی در جهت پرورش و شکوفایی استعدادهاي خلاقیتی دانش آموزان واقعیتی مسلم است. بنابراین باید دید آیا محتواي خوب کتاب درسی  بر میزان رشد و افزایش خلاقیت دانش آموزان اثرگذار خواهد بود یا نه؟ و این موضوعی است که در پژوهش حاضر به بررسی آن پرداخته ایم .علاوه بر آن در این فصل از تحقیق: به بیان و تشریح موضوع پژوهش، ضرورت و اهمیت آن، اهداف کلی و جزئی و فرضیه هاي تحقیق اشاره شده و در انتهاي فصل اول، تعاریف نظري و عملیاتی در پژوهش بیان گردیده است.

12 بیان مسأله 

یونسکو دوره ي آموزش ابتدایی را مهم ترین دوره ي آموزشی می داند)عابدي ،1176،ص .61(. در بسیاري از کشورها، برنامه ي آموزش ابتدایی محور تحول اساسی در امر آموزش است. اهمیت دادن به ابعادي چون نگرش ها، ارزش ها و امنیت در مدرسه می تواند در روند رشد خلاقیت تأثیر داشته باشد. از طرفی برنامه ي درسی ریاضی نیز یکی از مهم ترین برنامه هاي درسی است که می تواند در ایجاد خلاقیت نقش بسزایی داشته باشد .بررسی نتایج آزمون هایی مانند تیمز6 نشان دهنده ي آن است که عملکرد دانش آموزان ایرانی در درس ریاضی در دوره ي ابتدایی مناسب نبوده و بیشتر دانش آموزان توانایی پاسخ به سؤالات کاربردي، قضاوتی و ترکیبی را ندارند و مهارت هایی هم چون ساختن فرضیه و حلّ مسأله در مرتبه پایینی قرار دارند )جهانی به نقل از مارتین1، 6223،ص .31(. آموزش دانش رویّّه اي می تواند یکی از دلایل این عملکرد ضعیف باشد. در حالی که دانش مفهومی دانستن و حرکت ماهرانه در طول شبکه هاي مخصوص را مشخص می کند و یادگیرنده را به تلاش هاي فکري آگاهانه فرا می خواند )ریحانی ، بخشعلی و معینی، 1111،ص .31( .

خلاقیت یک ویژگی مطلوب انسانی است که مدارس باید براي آموزش و یا پرورش آن جدیت نشان دهند .آموزش خلاقیت و یا تربیت تفکر خلاق، به عنوان یکی از هدف هاي اساسی و شناخته شده تعلیم و تربیت ،همیشه از حمایت عمومی برخوردار بوده است. حلّ مسأله و خلاقیت از ممتازترین توانایی هاي شناختی انسان است. کشورهاي دنیا پرورش قوه خلاقیت شاگردان را ارزشمندترین هدف تربیتی به شمار می آورند زیرا پرورش خلاقیت ارتباط تنگاتنگی با پیشرفت هاي اقتصادي و تمدن و ترقی هر کشور دارد. تعلیم و تربیت باید یادگیرندگان را آماده کند تا در حلّ مسأله ي خود از تفکر خلاق استفاده کنند، زیرا دنیاي آینده احتیاج به انسان هاي خلاق دارد. شرایط متغیر زندگی، هر لحظه فرد را در برابر مسأله قرار می دهد. یادگیرندگان خلاق با استفاده از معلومات موجود در حافظه به آرایش مفاهیم و اصول علمی پرداخته، به اصول و مفاهیم جدید دست می یابند و در نهایت تفکر و اندیشه را در حلّ مسائل مختلف و ساختن فرضیه ها بکار می گیرند)جهانی، 1171،ص .32(. بسیاري از فیلسوفان و نظریه پردازان تعلیم و تربیت معتقدند که پرورش مهارتهاي تفکر خلاق ،درست مانند مهارتِ خواندن و نوشتن باید از سال هاي کودکی آغاز شود) جهانی به نقل از آیزنر1، 1993،ص .

.)31

جهانی )1117، ص .31( معتقد است در نظام برنامه ریزي درسی ایران، بیش ترین تأکید بر فراگیري انواع معلومات و انتقال واقعیت هاي علمی است که با روش هاي مکانیکی و حافظه اي به یادگیرندگان تحمیل می شود و حاصل آن همان دانش رویه اي در مقابل دانش مفهومی است که ریحانی) 1111،ص .31( مطرح می کند. کنار هم قرار گرفتن چهار مفهوم بسیار مهم ) دوره ي آموزش ابتدایی، برنامه ي درسی ریاضی، خلاقیت و محتوا ( پرسش هاي بسیاري را در ذهن ایجاد می نماید. با این توصیف، پرداختن به دغدغه هایی بسیار مهم  اجتناب ناپذیر است: آیا آموزش درس ریاضی در دوره ي ابتدایی در پرورش و شکوفایی خلاقیت در یادگیرندگان نقشی ایفا می کند؟ و اگر بلی، چقدر؟ و آیا این حد، نیازهاي جهان پر شتاب و تغییر امروز را پاسخگو خواهد بود؟ آیا امروز دانش آموز اول ابتدایی مقدمات حلّ مسأله را یاد می گیرد؟ آیا 12 سال آینده این دانش آموز می تواند خود را با تغییرات بسیار وسیع  دانش و تکنولوژي همسو نماید؟

لذا محقق بر این شد تا با روش تحلیل محتوا ماحصل برنامه ي درسی ریاضی  که همان کتاب درسی ریاضی است را مورد پژوهش  قرار دهد و از طریق تطبیق محتواي کتاب هاي درسی ریاضی دوره ي ابتدایی با الگوي آموزش خلاقیت هدایت شده ي پلسک6 به این سؤال پاسخ دهد:

در کتاب هاي درسی دوره ي ابتدایی تا چه اندازه به اصول سه گانه ي آموزش خلاقیت پلسک، پرداخته شده است؟

و این که چرا روش آموزش خلاقیت هدایت شده ي  پلسک در این پژوهش مورد استفاده قرار گرفت: در پیشینه ي تحقیق مشاهده شد بیش تر کارهایی که در بحث خلاقیت  یا تحلیل محتوا انجام شده اند مبتنی بر آزمون هاي تورنس، گیلفورد یا الگوي ویلیام رومی استوار هستند که در فصل دوم به آن ها اشاره شده است .گیلفورد و تورنس از بُُعد شناختى به خلاقیت نگریسته اند و بر همین اساس، آزمون هاى خویش را از خلاقیت تدوین کرده اند .گیلفورد در آزمون چهارگانه اى تفکر واگرا را می سنجد مانند سیّالى فکرى، سیّالى کلامى، سیّالى بیانى، سیّالى تداعى. آزمون تورنس نیز به موقعیت هاى مشابهى اختصاص دارد )حسینى ،1116،ص .87-72(. اصولی که تورنس و گیلفورد براي پرورش خلاقیت یا تفکر واگرا ارائه می کنند بیش تر جنبه ي اکتشافی1 دارند و توصیه هاي کلی هستند، در حالی که پلسک6 معتقد است : وقتی ما  به یک ایده ي خلاق نیاز داریم، این که به خودمان بگوییم که فقط «خوب فکر کن»، «قضاوت را به تعویق بیانداز»، یا صرفاً «اهل تفریح و بازیگوشی باش» خیلی برایمان فایده ندارد. حال آن که در واقع خوب فکر کردن، به تعویق انداختنِ قضاوت و شاد و شوخ طبع بودن در خلال فکرِ خلاق کمک کننده است، ولی این پیشنهادات ساده موفق نیستند چرا که از آماده سازي یک سمت و سوي جدید براي تفکر ما عاجز هستند. ما ممکن است به این نتیجه برسیم که تنها قادریم به گوناگونی هاي اندکی از الگوهاي ذهنی که از قبل داشتیم برسیم و طبق تعریف اگر فقط ایده هاي ما تنوع و گوناگونی  الگوهاي ذهنی موجود باشند آن ها دیگر نو و ابتکاري نخواهند بود. خلاقیت هدایت شده در مفهوم ساده ي آن یعنی که ما حرکت هاي ذهنی هدفمندانه اي داشته باشیم که از افتادن در تله هاي مرتبط با مکانیسم هاي شناختی در هر گامی از این پروسه اجتناب کنیم )پلسک ،1997( .

لذا محقق بر این شد تا مدل خلاقیت هدایت شده ي پلسک را در تحلیل محتوا ي کتاب هاي ریاضی دوره ي ابتدایی مورد استفاده قرار دهد. علاقه محقق به نو آوري در تبدیل مدل عملیاتی و صنعتی پلسک به روشی براي تحلیل محتوا ي کتاب هاي درسی نیز دلیل دیگري براي انتخاب  این مدل در پژوهش حاضر بود.  تحقیق حاضر با این پیش فرض انجام می گیرد که محتواي خوب و مناسب کتب ریاضی دوره ي ابتدایی می تواند در رشد و شکوفایی فراگیران تاثیر مثبت و مطلوبی داشته باشد. بوسیله این تحقیق دو مسأله مهم در نظام آموزشی ،یعنی وضعیت محتواي کُتُُب ریاضی دوره ي ابتدایی و تأثیر آن در خلاقیتِ ذهنی دانش آموزان و در نتیجه  نقشی که محتواي کتاب هاي درسی در شکوفایی خلاقیت فراگیران می تواند داشته باشد، مورد مطالعه و بررسی قرار خواهد گرفت.

13 اهمیت و ضرورت تحقیق

یکی از اهداف آموزش و پرورش دوره ي ابتدایی، پرورش دقت، کنجکاوي و خلاقیت در دانش آموزان است[2].

یافته هاي ملی نتایج تیمز6 وضعیتی را نشان می دهد که در آن:

  • جایگاه ایران در همه ي مطالعات ادواري تیمز 1991 تا 6227 پایین تر از میانگین بین المللی بوده است.
  • متوسط عملکرد دانش آموزان پایه چهارم ابتدایی ایران در پاسخ صحیح به سؤال هاي ریاضیات تیمز 6227 کمتر از 12 درصد بوده است.
  • متوسط عملکرد دانش آموزان پایه چهارم ابتدایی ایران در تیمز 6227 در پاسخ صحیح به آن دسته از سؤال هایی که در کتاب هاي درسی خود آموزش دیده اند کمتر از 31 درصد بوده است.
  • روند دست یابی دانش آموزان ایران در درس ریاضیات پایه ي چهارم ابتدایی به نقطه ي معیار پیشرفته همچنان در نقطه صفر ثابت باقی مانده است.

نتایج بین المللی تیمز نیز نشان می دهد:

  • بین نگرش مثبت به موضوع درسی با عملکرد دانش آموزان در آن درس رابطه مستقیم وجود دارد .
  • دسترسی به امکانات غنی آموزشی با پیشرفت تحصیلی دانش آموزان کشورها رابطه دارد .
  • بین مطالب آموزش داده شده به دانش آموزان در درس ریاضیات و عملکرد آن ها رابطه وجود دارد .
  • هر قدر میزان ساعات اختصاص یافته به آموزش محتواي درسی بیش تر باشد میزان یادگیري و پیشرفت تحصیلی دانش آموزان بیش تر است .
  • هر قدر منابع کمک آموزشی درسی و غیر درسی در مدارس بیش تر باشد عملکرد تحصیلی دانش آموزان بالاتر است .
  • هر قدر طول دوره ي آموزش پیش دبستانی کودکان بیش تر باشد شاخص عملکرد تحصیلی دانش آموزان در دوره هاي بعدي افزایش می یابد )مرکز ملی مطالعات تیمز ،1111( .

این نتایج حاکی از آن است که وضعیت آموزش ریاضی در ایران در حدّ مطلوب نیست، لذا انجام پژوهش هایی از این دست بسیار مهم و ضروري به نظر می آید. همانطور که اشاره شد دوره ي ابتدایی دوره ي حساس و کلیدي در امر آموزش و پرورش است، ما در دوره ي حساس آموزش ابتدایی نباید دانش آموزان را از تکالیف

 


مقطع : کارشناسی ارشد

دانلود بخشی از ارزيابی محتوای كتاب های رياضی دوره ي ابتدايی از ديدگاه الگوی آموزش خلاقيت پِِلسک

قبل از خرید فایل می توانید با پشتبانی سایت مشورت کنید